Społeczeństwa są najbardziej odczuwalnie zdestabilizowane, gdy reżim upada w wyniku gwałtownego zamachu stanu, rewolucji lub zostaje pokonany w wojnie. Wielkie imperia padają ofiarą nieszczęścia, gdy wyczerpuje się energia , która niegdyś napędzała dynamikę ich początków i zszywała tkankę ich społeczeństwa. Podstępny proces, który zdaje się często prowadzić do takich rezultatów, można rozpoznać, gdy autorytarni władcy, mając na uwadze własne interesy, podejmują wysiłki w celu monopolizacji władzy, odmawiając obywatelom ich praw. Czynią to poprzez podważanie niezależnych mediów, sprawowanie kontroli nad władzą ustawodawczą, która ma służyć bezpośrednio ludziom, obsadzanie sądownictwa sędziami bardziej powiązanymi z celami władzy wykonawczej niż Konstytucją oraz poprzez rozwój potężnej klasy wyższej, która ułatwia niezbędną kontrolę nad społeczeństwem. Po pewnym czasie pieśni patriotyczne tracą swój zapał na tle represji, korupcji, dezinformacji, ogromnej nieproporcjonalności różnic w bogactwie i rozpadającej się infrastruktury społecznej. Ruina finansowa, rozpacz gospodarcza i nieskuteczność wysiłków wojennych przyspieszą ten proces, pozostawiając społeczeństwo w poszukiwaniu nadziei na lepszą przyszłość, która obecnie wydaje się nieosiągalna.

Oto stan Rosji Władimira Putina, w której władzę oddano osobie, której energia skupia się na sianiu nienawiści do Zachodu i tworzeniu autorytarnego reżimu wspierającego maniakalny plan odzyskania dawnej imperialnej chwały. Czyniąc to, Putin najwyraźniej nie zdaje sobie sprawy, że historia potoczyła się naprzód. Wielopokoleniowa ekspozycja rosyjskiego społeczeństwa na propagandę państwową niestety ukształtowała u jego obywateli odruchową, wrogą postawę wobec Zachodu. Stało się ono bardziej podatne na przemoc, podsycaną dziwną mieszanką wpajanego przez Putina nacjonalistycznego zapału i religijnego duchowości. Kiedy zatem społeczeństwo mierzy się z porażką i jakie elementy identyfikują utratę kierunku i poczucia wspólnoty? Czy iluzja obiecanego bezpieczeństwa może kiedykolwiek wystarczyć w represjonowanym społeczeństwie, by przezwyciężyć indywidualną ekspresję i możliwości? Czy długotrwałe, dawne wysiłki propagandowe dawnego reżimu sowieckiego, a następnie powrót do nich w obecnym, przesłoniły rzeczywistość innego bytu, a nawet pragnienie jego eksploracji? Charakter obecnego stanu mentalności w Rosji można rozpoznać w zachowaniu samego społeczeństwa i okolicznościach, w których ono istnieje. To z kolei odzwierciedla to, jaki kształt przyjął rząd Rosji i dlaczego armia jest taka, jaka jest.
Wojsko rosyjskie
Postępowanie wojska rosyjskiego, a zwłaszcza brak dyscypliny i całkowite lekceważenie zasad dotyczących kwestii humanitarnych, pozwala dostrzec to, co można określić jako skrajny przejaw etosu społeczeństwa rosyjskiego. Jest on widoczny zarówno w działaniach poszczególnych żołnierzy, jak i w działaniach wojska jako całości.

4 sierpnia 2026 roku rosyjski operator drona z kamerą FPV (Front View) ścigał i poważnie ranił samotnego ulicznego sprzedawcę warzyw w Chersoniu na Ukrainie. Celem ataku było wzbudzenie strachu wśród ludności cywilnej dużego miasta. Incydent ten był zaledwie jednym z wielu podobnie udokumentowanych przypadków, mających miejsce ponad rok temu. W dniach 10-11 sierpnia na Kijów i Zaporoże zabijając 12 cywilów i raniąc dziesiątki innych. bomby, będące skróconą wersją współczesnych nalotów dywanowych, z zamiarem zabicia ratowników, którzy przybyli na miejsce zdarzenia. Niecały tydzień wcześniej podobny atak na Kijów zabił 17 osób i ranił co najmniej 44. Takie ataki miały miejsce w trakcie wojny, ale ich liczba dramatycznie wzrosła, gdy Ukraina nie była już w stanie chronić swojej ludności cywilnej przed tym zagrożeniem z powietrza.
Kolejnym reliktem dawnego barbarzyństwa militarnego jest użycie zakazanej broni chemicznej zarówno wobec personelu wojskowego, jak i cywilów. Została ona ponownie wprowadzona przez Rosję z naruszeniem Konwencji o zakazie broni chemicznej (CWC) z 1993 roku w tym samym celu – siania terroru. Pomimo deklaracji o zniszczeniu broni chemicznej, ponownie pojawiły się podejrzenia, że w rzeczywistości Rosja zachowała przynajmniej część z tych środków. Chloropikryna, środek duszący, który może powodować śmiertelne przeciążenie płynami w płucach, była używana do oczyszczania umocnionych pozycji na froncie. Biały fosfor to substancja chemiczna o właściwościach zapalających, która zapala się samoistnie w powietrzu, spala się w temperaturze 800°C i przywiera do skóry, powodując oparzenia całej grubości. Może zostać wchłonięta przez organizm i spowodować niewydolność całego narządu. Ten środek był wielokrotnie używany na zamieszkanych przez ludność cywilną od początku wojny.
Zabijanie z dystansu najwyraźniej osiągnęło szczyt w XX wieku i pokładano nadzieję, że moralna wola zwycięży, a agencje krajowe i międzynarodowe narzucą zasady postępowania , które złagodzą skutki takich okrucieństw. Uniwersalne porozumienia dotyczące okrucieństw wojennych zostały rzeczywiście ustanowione w międzynarodowym prawie humanitarnym, którego obecnym kamieniem węgielnym są Konwencje Genewskie , których Rosja była sygnatariuszem. Te ostatnie zostały przyjęte 12 sierpnia 1949 roku, weszły w życie 21 października 1950 roku i ostatecznie ratyfikowane przez 196 państw. Protokoły I i II dodano w 1977 roku, określając ochronę ludności cywilnej, rannych żołnierzy i personelu medycznego, a także unikanie niszczenia artefaktów kulturowych i infrastruktury krytycznej, takiej jak tamy i obiekty jądrowe. Ponadto dodano wyjaśnienia dotyczące podstaw humanitarnego traktowania osób internowanych oraz praw ludności cywilnej. Wszystkie te zasady zostały naruszone przez wojsko rosyjskie w ciągu ostatnich 4,5 roku wojny na Ukrainie.
Pod koniec 2019 roku Putin uchylił kluczowy element (tj. artykuł 90) Protokołu I, który upoważniał do prowadzenia śledztw w sprawie domniemanych zbrodni wojennych przeciwko ludności cywilnej, stwierdzając, że „wyjątkowe okoliczności” wpłynęły na interesy Federacji Rosyjskiej. W istocie jego uzasadnienie sprowadzało się do narzekania na brak reprezentacji Rosji i potencjalne wpływy polityczne „wrogich państw” na oskarżenia o popełnienie przestępstwa. W związku z tym, w obliczu braku zeznań neutralnych obserwatorów, Rosja zaprzeczałaby wszelkim przypadkom takich naruszeń, jak to zwykle bywa, ale w obliczu niepodważalnych dowodów mogłaby co najmniej twierdzić, że nie jest już sygnatariuszem tego postanowienia. Inwazja Putina na Ukrainę była niewątpliwie w fazie planowania, gdy odwołał protokół i uwypuklił swoje zamiary popełnienia wszelkich zbrodni niezbędnych do osiągnięcia tego, czego chciał.

Liczne przykłady rosyjskiego okrucieństwa skierowanego wprost przeciwko obywatelom Ukrainy zostały udokumentowane od początku wojny w celu ścigania zbrodni wojennych. Do 6 maja 2024 r. Prokuratura Generalna Ukrainy (OPG) zidentyfikowała już ponad 125 000 podejrzanych zbrodni wojennych, w tym tortury i doraźne egzekucje jeńców i cywilów; przemoc seksualną wobec dzieci, kobiet i mężczyzn; uprowadzenia dzieci; oraz deportacje dorosłych do wyżej wymienionych masowych bombardowań infrastruktury cywilnej, w tym szkół podstawowych, szpitali, instytucji kulturalnych, elektrowni i węzłów cieplnych. Liczba zbrodni wojennych wzrosła do 225 000 na dzień 8 maja 2026 r. Ukraińskie Centrum Swobód Obywatelskich i OPG kontynuują dokumentowanie, współpracując z kilkoma agencjami krajowymi i międzynarodowymi, w tym z Międzynarodowym Trybunałem Karnym (MTK) i Misją Monitorowania Praw Człowieka ONZ na Ukrainie.
Rosyjskie wojsko nie tylko dopuściło się okrucieństw wobec Ukraińców, ale także skierowało przeciwko sobie własny, szczególny rodzaj okrucieństwa. Pojawiły się doniesienia, że Rosjanie wysyłają doborowe „ oddziały barierowe ”, aby strzelać do wycofujących się z bitwy. Praktyka ta była odpowiedzią na niskie morale , które wkradło się do jednostek piechoty i przyczyniło się do niechęci do walki. Ożywia to metodę reagowania na wycofujące się wojska z czasów stalinowskich, stosowaną w II wojnie światowej. Rosyjscy dowódcy nawet rozstrzeliwali swoich żołnierzy za odmowę wykonywania rozkazów, co tylko dodatkowo zachęcało do dezercji , która w bieżącym roku nadal się nasila . Niegdyś prominentna paramilitarna grupa Wagnera , która obecnie formalnie włączona jest do rosyjskiej armii, wprowadziła użycie młota kowalskiego jako środka pozasądowej egzekucji dezerterów. Broń ta została celowo przyjęta przez kierownictwo grupy, aby zniechęcić do prób dezercji i była dodatkowo promowana przez niektórych rosyjskich polityków .
Reżim
Czy rosyjskie społeczeństwo stworzyło środowisko, które toleruje istnienie autorytarnego reżimu po prostu dlatego, że takie życie toczyło się w takich okolicznościach przez tak długi czas? Aura silnego przywódcy na szczycie była często podnoszona jako swego rodzaju ideał wśród Rosjan zrodzonych z długiej historii imperium pod rządami carskimi, po którym nastąpiło autorytarne przywództwo Rosji Sowieckiej, a obecnie przedłużająca się autokracja Putina. Iluzja dominującego przywódcy zapewniającego bezpieczeństwo, porządek, ochronę i stabilność potrzebną do uniknięcia upadku społecznego i chaosu obserwowanego gdzie indziej, powinna zostać rozwiana przez to, czego świadkiem było rosyjskie społeczeństwo w ubiegłym stuleciu. A jednak kopia tego, co istniało wtedy, została teraz wskrzeszona w osobie takiej jak Putin. I ponownie nastąpił chaos wewnętrzny, tym razem wywołany źle przemyślaną wojną o niezamierzonych konsekwencjach typowych dla konfliktu na Bliskim Wschodzie.

Obecny reżim kremlowski narodził się w kontekście drugiej wojny czeczeńskiej (1999-2009). Wojna ta rozpoczęła się w podejrzanych okolicznościach, które wskazywały na udział Putina w operacji pod fałszywą flagą, maskowanej jako czeczeńska operacja terrorystyczna. Zbrodnicza brutalność rosyjskich działań wojskowych w wojnie czeczeńskiej jest obecnie widoczna na Ukrainie. Zniszczenie stolicy Czeczenii, Groznego, było pierwszym przejawem odrodzonego okrucieństwa Rosji pod rządami Putina. Zostało to później zademonstrowane podczas wojny domowej w Syrii, kiedy to Aleppo Wschodnie zostało bezładnie zbombardowane przez rosyjskie samoloty, a konkretnie naloty na konwoje z pomocą humanitarną.
Nie ma powodu, by kwestionować sposób, w jaki ten reżim prowadzi swoje sprawy za granicą, tak jak nie ma powodu, by kwestionować jego zachowanie w kraju, gdzie został opisany jako pełnowymiarowa kleptokracja pod nadzorem Putina . Poziom korupcji w Rosji zapewnił jej wyróżnienie w postaci 157. miejsca na 182 kraje w Indeksie Percepcji Korupcji opublikowanym przez Transparency International, identyfikując ją jako jeden z najbardziej skorumpowanych sektorów publicznych na świecie. Tolerancyjne środowisko sprzyjało korupcji na wszystkich szczeblach władzy i doprowadziło do niedoborów funduszy na cele społeczne , w tym utrzymanie infrastruktury cywilnej, przy jednoczesnym priorytetowym traktowaniu bezpieczeństwa reżimu i celów wojskowych. W obecnych okolicznościach wojny Putina, alokacje Kremla na obronę i bezpieczeństwo wynoszą około 40% budżetu federalnego i 7,5% PKB, podczas gdy alokacje na cele społeczne , w tym na infrastrukturę, zostały wykorzystane w imię tych pierwszych, co dodatkowo pogorszyła inflacja. Lokalna infrastruktura w kilku regionach jest poważnie zdegradowana w wyniku opóźnień w konserwacji .
Najnowszym przykładem niezdolności Rosji do zapewnienia odpowiedniego wsparcia potrzeb krajowych była katastrofalna awaria wodociągów w Tiumeniu, mieście liczącym prawie 900 000 mieszkańców w południowo-zachodniej Syberii. Powódź na rzece Tura w czerwcu przytłoczyła starzejącą się infrastrukturę miejską, zanieczyszczając wodę. Śnięte ryby i inne ciała zwierząt gromadziły się wzdłuż brzegu rzeki. Opóźniona reakcja na narastającą katastrofę przedłużyła kryzys w mieście pozbawionym wystarczającej ilości wody pitnej.

Istnieje powszechne zanieczyszczenie dróg wodnych Rosji, które sięga czasów sowieckich i jest spowodowane niekontrolowanym zrzutem chemikaliów przemysłowych i ścieków, nawykiem, który utrzymuje się w obecnym reżimie. W 2018 roku Moskwa, miasto liczące około 12 milionów ludzi, wykazało zanieczyszczenie zarówno wód powierzchniowych, jak i gruntowych, a 56% jej zaopatrzenia w wodę spadło już poniżej standardów bezpieczeństwa. Badanie rzeki Moskwy przeprowadzone przez Greenpeace Rosja w lipcu 2013 roku wykazało, że rtęć przekracza bezpieczny poziom 20 razy, a mangan 120 razy, wśród innych zanieczyszczeń, takich jak metale ciężkie, aluminium, siarka i ropa naftowa. Poziomy te stanowią zagrożenie dla kilku społeczności położonych niżej w rzece , w tym dla dużych miast, takich jak Samara, Astrachań, Niżny Nowogród, Wołgograd i Riazań, między innymi. Podobne badanie przeprowadzone w Sankt Petersburgu nad rzeką Newą w 2012 roku wykazało jeszcze większe ilości toksycznych zanieczyszczeń.
Zanieczyszczona woda była przyczyną 2,6 mln zgłoszonych zachorowań i około 21 600 zgonów w 2025 roku. W 2022 roku, w pierwszym roku wojny Rosji na Ukrainie, odnotowano 2471 przypadków wysokiego lub ekstremalnie wysokiego zanieczyszczenia wód terytorialnych. W 2024 roku liczba ta wzrosła do 3095 przypadków, a liczba przypadków „ekstremalnie wysokiego” poziomu zanieczyszczenia niemal podwoiła się w tym samym okresie, z 544 do 985. Szacuje się, że około 20% populacji nie ma dostępu do scentralizowanych ani lokalnych systemów oczyszczania wody, a jedynie 1–2% infrastruktury komunalnej jest corocznie aktualizowane.
Po latach niedofinansowania usług medycznych wynoszącego średnio 5-6% PKBi powodującego znaczne dysproporcje między dużymi miastami a społecznościami wiejskimi, Kreml niedawno ograniczył finansowanie szpitali , aby przekierować środki na wojsko. Przyspieszyło to redukcję liczby łóżek i ogólnego dostępu do opieki zdrowotnej, pomimo ogromnej liczby ofiar powracających z frontu żołnierzy. Szacuje się, że spośród nich około 100 000 weteranów będzie wymagało leczenia zespołu stresu pourazowego (PTSD) w kraju, w którym dramatycznie brakuje wykwalifikowanych psychiatrów i innych zasobów zdrowia psychicznego – problem ten został już dostrzeżony w pierwszym roku wojny.
Wzrost liczby brutalnych przestępstw w rosyjskim społeczeństwie osiągnął w latach 2024 i 2025 najwyższy poziom od 15 lat . Doszło do powrotu byłych więźniów, którzy zostali zwolnieni po odbyciu służby wojskowej, weteranów cierpiących na zespół stresu pourazowego (PTSD) i niezdolnych do asymilacji w społeczeństwie, a także osób zahartowanych w walce z wojskiem i zrekrutowanych do zorganizowanych grup przestępczych. Ich powrotowi towarzyszył napływ nielegalnej broni palnej i innego sprzętu wojskowego z frontu, co zwiększyło śmiertelność przestępstw popełnianych przez ludność cywilną. W samym 2024 roku odnotowano już 617 301 poważnych przestępstw , co stanowi najwyższy wynik od 2010 roku. Zbieżny z tym wzrost liczby przypadków alkoholizmu dodatkowo podsycił gwałtowny wzrost przemocy i jeszcze bardziej podsycił niezadowolenie społeczne z jej kryminalizacji. Problem przestępczości pogłębiły znaczne braki w rosyjskiej policji, wynikające nie tylko z niskich pensji, ale także z przekierowywania obowiązków na bezpieczeństwo państwa, w tym egzekwowanie posłuszeństwa politycznego w kwestiach związanych z wojną.
Krótko mówiąc, reżim nie reagował na problemy wewnętrzne w sposób, jakiego można by się spodziewać, biorąc pod uwagę zasoby, jakimi dysponował; zasoby, które roztrwonił w ślepej pogoni za imperialnym dziedzictwem pojedynczej osoby, która nie nadawała się na właściwego zarządcę ludu.
Epilog
Ta narracja tworzy mroczny obraz. Rosyjskie społeczeństwo zostało złamane przez długą historię represji i dziesięciolecia państwowej propagandy służącej hierarchii reżimu, która nie zapewniła mu wsparcia niezbędnego do jednolitego rozwoju na rozległym obszarze Federacji Rosyjskiej. Przeciwnie, obecny reżim, w szczególności, stworzył system, aby uprzywilejować siebie kosztem swojego narodu i tym samym zubożył naród, zaszczepiając nienawiść do wyimaginowanego wroga. I w jakim celu? Nie zapewnił bezpieczeństwa, a co gorsza, pozbawił swoje społeczeństwo przyszłości. Smutnym rezultatem tego wszystkiego może być uświadomienie sobie, że rosyjskie społeczeństwo może nigdy nie mieć innego wyboru, jak powtórzyć błąd po niepowodzeniu eksperymentu Putina.
Copyright @Kost Elisevich, MD, PhD 2026. Wszelkie prawa zastrzeżone. Wszelkie nielegalne powielanie tych treści będzie skutkować natychmiastowym podjęciem kroków prawnych.