Een geschiedenis van het Oekraïense nationalisme en zijn partizanenbeweging

De wereldwijde reacties op de pogingen van Rusland om Oekraïners als nazi's te bestempelen, variëren van beleefd ongeloof tot cynisch gelach over alweer een onhandige propagandistische poging om de Russische inval in Oekraïne te rechtvaardigen. Het label dient als een manier om een ​​volk te ontmenselijken dat het aandurft zich te verzetten tegen wat Poetin beschouwt als de lotsbestemming van Rusland. Dit verzet is in werkelijkheid een uiting van nationalisme, een ideologie die loyaliteit, toewijding of trouw aan een natie benadrukt, aldus Britannica. Oekraïens verzet tegen Russische onderdrukking bestaat al sinds de tijd van het Russische Rijk, in de 18een 19eeeuw , maar tegenwoordig komt het Poetins regime goed uit om het Oekraïense gevoel van nationaliteit te verwarren met fascistische ideologie.

Het is terecht om te stellen dat de meeste, zo niet alle landen, facties met extreemrechtse, ultranationalistische labels hebben gekend en mogelijk nog steeds kennen. Dit gold zeker voor Oekraïne vóór en tijdens de Stalinistische periode, toen Oekraïne in de jaren 30 werd onderworpen aan een genocide als gevolg van een gedwongen landbouwbeleid dat leidde tot hongersnood op een ongekende schaal in zo'n vruchtbaar land. In de jaren 20 en 30 ontstond een anti-Russische partizanenbeweging onder leiding van zowel ultranationalisten als meer gematigden, die het Russische gezag uitdaagde met guerrillatactieken, voornamelijk op het platteland. De wortels van een dergelijke partizanenbeweging liggen in nationalistische ideeën die teruggaan tot de 16een 17eeeuw . Het huidige conflict in Oekraïne heeft echter meer te maken met wat er in de 20e eeuw is gebeurd,en daarom beginnen we daar.

Kiev, Oekraïne – 21 januari 2014. Foto: SatiJoy

De alliantie van Rusland met nazi-Duitsland bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, de wreedheden die kort daarna in het nabijgelegen Polen en Oekraïne werden begaan, en de nazi-invasie van zowel Oekraïne als Rusland in 1941 stortten de hele regio in chaos. Verschillende Oekraïense facties vochten nu zij aan zij met de Russen tegen de nazi's en zij aan zij met de Russen tegen de nazi's, allemaal met de bedoeling het land van beide indringers te bevrijden. Een gedeeltelijke oplossing kwam met de nederlaag van nazi-Duitsland in 1945, waardoor de ondergrondse activiteiten in de jaren 50 konden worden hervat, wederom uitsluitend gericht tegen Rusland. Veel van deze activiteiten werden onderdrukt tegen de tijd van Stalins dood in 1953. Gedurende het resterende bestaan ​​van de Sovjet-Unie tot 1991 bleef een Oekraïens nationalistisch sentiment bestaan, zowel binnen het land als in het buitenland onder de Oekraïense diaspora na de oorlog. Een pro-Russisch element bleef echter ook bestaan, met name in het oosten van Oekraïne, waar de Russische nederzettingen het meest prominent aanwezig waren. Dit heeft tot uitdagingen geleid voor Oekraïne sinds het in 1991, na de ontbinding van de Sovjet-Unie, een soevereine entiteit werd.

Kiev, Oekraïne – 8 december 2013. Foto: igartist

In 2013 brak de pro-Russische president van Oekraïne, Viktor Janoekovitsj, zijn verkiezingsbelofte om zich bij de Europese Unie aan te sluiten. De daaropvolgende Euromaidan-protesten leidden tot de afzetting van Janoekovitsj en zijn vlucht naar Rusland. Nieuwe verkiezingen brachten eerst Petro Porosjenko aan de macht, die vijf jaar regeerde, gevolgd door Volodymyr Zelenski. De Russische invasie van de Krim volgde kort na de val van de regering-Janoekovitsj. Een referendum met een twijfelachtige waarde leidde in 2014 tot de onrechtmatige annexatie van de Krim door Rusland. De militarisering van een pro-Russische separatistische beweging in Oost-Oekraïne begon al snel daarna en het werd duidelijk dat Oekraïne stand moest houden, anders zou een aanzienlijk grondgebied aan een onwaardige natie worden afgestaan. Anti-Russisch activisme manifesteerde zich op verschillende manieren, waaronder de vorming van paramilitaire organisaties die aan de zijde van het Oekraïense leger vochten.

Het Azov-regiment ontstond aanvankelijk als een van deze organisaties. De propagandamachine van Vladimir Poetin heeft het afgeschilderd als een neonazistische entiteit. Het regiment werd in 2014 opgericht door ultranationalisten als een vrijwilligersmilitie, specifiek om pro-Russische separatisten in de Donbas te bestrijden, en was gevestigd in Marioepol. Eind 2014 werd het geïntegreerd in de Oekraïense Nationale Garde, waar het onder een meer omvattende commandostructuur kwam te vallen. Dit leidde tot de verwijdering van extreemrechtse nationalistische elementen uit de gelederen, waardoor het kon integreren als een effectieve gevechtseenheid binnen het leger. Alle politieke banden met rechtse facties werden ver achter zich gelaten. De gelederen bestonden niet alleen uit Oekraïners, maar ook uit Joden, Russen en Krim-Tataren, die zich moesten houden aan het tuchtreglement van de Nationale Garde om "de mensenrechten, eer en waardigheid te respecteren". De veelbesproken strijd van het regiment tegen de Russische troepen in Marioepol eindigde met een langdurig laatste gevecht bij de ijzer- en staalfabriek van Azovstal, waar het zich in mei 2022 op bevel van het centrale commando moest overgeven. Rekrutering voor het regiment is altijd zeer populair gebleven vanwege het respect dat het in de loop der tijd heeft verworven.

Kiev, Oekraïne – 11 december 2013. Foto: panaramka

Hetzelfde activisme dat zich aanvankelijk militair uitte, had dat al politiek gedaan. Tussen 1999 en 2004 ontstond een uitgesproken extreemrechtse nationalistische beweging, de Sociaal-Nationale Partij van Oekraïne (SNPU). De SNPU veranderde in 2004 haar naam in Svoboda ("Vrijheid") en nam een ​​minder strijdbare toon aan om een ​​breder electoraat aan te spreken. Een afsplitsing van de SNPU, de "Patriot van Oekraïne", behield echter haar oorspronkelijke positie als "voorhoede" van een nationalistische beweging. Haar missie blijft het ondersteunen van actief verzet tegen Russische inmenging in de Oekraïense aangelegenheden. In 2011 werden extreemrechtse activisten gearresteerd voor het plannen van een aanslag op een standbeeld van Vladimir Lenin in Boryspil, een stad in de oblast Kiev. Tijdens de Euromaidan-protesten, die eind 2013 begonnen, confronteerden militanten van Patriot of Ukraine, samen met andere nationalistische partijen, de oproerpolitie en vielen ze het hoofdkwartier van de pro-Russische Partij van Regio's in Kiev aan. De huidige generaties Oekraïners zijn zich steeds meer bewust van de Russische intenties om hen in een richting te dwingen waar ze zich tegen verzetten, door zich te bemoeien met de politieke, economische en culturele instellingen van hun land. Het verzet hiertegen is diepgeworteld geraakt. Maar dit is niets nieuws.

Het verlangen naar onafhankelijkheid en zelfbeschikking in dat deel van het huidige Oekraïne dat onder controle stond van het Kozakkenhetmanaat, bestaat al sinds de 16een 17eeeuw . Destijds lag een groot deel van Oekraïne, zoals we dat nu kennen, binnen het Pools-Litouwse Gemenebest en meer specifiek onder controle van de Poolse landadel. Een reeks van drie Poolse delingen door de dominante omringende mogendheden Pruisen, Oostenrijk en Rusland tussen 1772 en 1795 resulteerde in de overdracht van een groot deel van centraal en oostelijk Oekraïne aan Rusland. Op dezelfde manier zouden de westelijke Oekraïenssprekende gebieden Galicië en Boekovina zich bij Transkarpatië voegen in het Oostenrijks-Hongaarse Rijk, waar alle drie 125 jaar zouden blijven tot de val ervan na de Eerste Wereldoorlog. De Krim, die deel had uitgemaakt van het Ottomaanse Rijk, werd in 1783 geassimileerd in het Russische Rijk.

De Russisch-orthodoxe kerk werd in Oekraïne als dominante religie opgelegd en werd al snel het middel waarmee het russificatiebeleid werd ingevoerd om de Oekraïense taal en cultuur te ondermijnen. Desondanks ontstond er een Oekraïense nationale heropleving, gestimuleerd door de groei van de literatuur, met name door talenten als Taras Shevchenko (1814-1861), die het Oekraïense politieke denken generaties lang beïnvloedde. Zijn poëzie was een aanklacht tegen de sociale onderdrukking in Oekraïne en herinnerde de Oekraïners aan hun Kozakkenverleden en de egalitaire principes van hun krijgerssamenleving. De Russische reactie op deze beweging leidde tot een verbod op publicaties in het Oekraïens en theaterproducties. Er werden beperkingen opgelegd aan het onderwijs, wat leidde tot een hoog analfabetisme onder de Oekraïense bevolking. Russische historici boden het tsaristische regime een verhaal aan dat elementen uit de veel oudere, dominante periode van Kievse Roes in Oekraïne integreerde in een narratief waarin de opkomst van Rusland zelf vanuit een tijdperk van enkele eeuwen geleden werd beschreven. Op deze manier verheerlijkte Rusland zijn eigen verleden, terwijl het de Oekraïners degradeerde tot de status van "kleine Russen", min of meer als toeschouwers in het grote geheel van de wereldpolitiek.

In de tweede helft van de 19e eeuw ontstonden in verschillende steden clandestiene literaire genootschappen ("hromadas") die politieke, culturele en educatieve activiteiten bevorderden met een nationalistische agenda voor Oekraïne . Rond de eeuwwisseling ontstond de Revolutionaire Oekraïense Partij, die pleitte voor één onafhankelijk Oekraïne. De Russische Revolutie van 1905 transformeerde de tsaristische autocratie in een quasi-constitutionele monarchie die enige ruimte bood voor Oekraïenstalige publicaties, theaterproducties en wetenschappelijk onderzoek, wat het nationalisme nieuw leven inblies. Politieke actie slaagde er echter niet in om substantiële veranderingen teweeg te brengen in de jaren voorafgaand aan en tijdens de Eerste Wereldoorlog (1914-1918). De Russische Revolutie van 1917 leidde tot de volledige val van het tsaristische regime, gevolgd door een langdurige burgeroorlog waarbij het gehele Russische Rijk betrokken was. Aan het einde daarvan voerden de bolsjewieken een nog brutalere onderdrukking van nationalistische aspiraties in, die tientallen jaren zou duren.

Kiev, Oekraïne – 4 december 2013: Honderdduizenden mensen protesteren tegen de opschorting van het EU-lidmaatschap en het gewelddadige uiteendrijven van de pro-Europese "Euromaidan"-bijeenkomst door de politie. Foto: natandri

Daarentegen kende het deel van West-Oekraïne dat deel ging uitmaken van het Oostenrijks-Hongaarse Rijk veel meer mogelijkheden voor nationale erkenning. Dit gold met name voor de overwegend Oekraïense gebieden Galicië en Boekovina. Sociale en bestuurlijke hervormingen zorgden voor meer vrijheid voor boeren en boden hen kansen op vooruitgang, zowel op het platteland als in de steden. Onderwijshervormingen introduceerden Oekraïens taalonderwijs op parochiescholen. Grotere religieuze tolerantie maakte de beoefening van het rooms-katholicisme onder Oekraïners mogelijk. Er ontstond een Oekraïense beroepsklasse die zich vermengde met schrijvers die de onderdrukking van het Russische Rijk in het oosten ontvluchtten. Halverwege de 19eeeuw ontstond een politieke beweging die pleitte voor de vereniging van het Oekraïenssprekende Galicië met Boekovina en Transkarpatië. Een nationale garde werd opgericht en de eerste Oekraïenstalige krant werd gepubliceerd. Talrijke verenigingen ontstonden die de Oekraïense literatuur bevorderden, samen met vooraanstaande schrijvers als Ivan Franko (1856-1916) en Lesya Ukrainka (1871-1913). Vrouwen- en jongerenorganisaties droegen bij aan de dialoog, waarbij zowel sociale als politieke doelen werden nagestreefd die een nationalistisch sentiment versterkten.

Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog werden Oekraïense culturele organisaties gesloten en nationale figuren gearresteerd, terwijl sommigen binnen het Russische Rijk werden verbannen. Toen Russische troepen Galicië bezetten, werd de Oekraïense taal verboden en werden instellingen gesloten. Deze russificatiepoging werd teruggedraaid toen het gebied door de Oostenrijkers werd heroverd. Na de Russische Revolutie van 1917 werd in Rusland een voorlopige regering opgericht, die een korte periode van nationale heropleving in Oekraïne mogelijk maakte, inclusief de herintroductie van een pers en culturele verenigingen. Er werd een Al-Oekraïens Nationaal Congres bijeengeroepen. Dit congres verleende de recent opgerichte Centrale Rada ("Raad") nationale bevoegdheden en koos Mykhailo Hrushevsky tot voorzitter. Volledige territoriale autonomie voor Oekraïne werd nagestreefd. Het was geen verrassing dat de betrekkingen met Rusland verslechterden toen de Centrale Rada weigerde het gezag van de Russische Voorlopige Regering over Oekraïne te erkennen en een Oekraïense Nationale Republiek (UNR) uitriep met volledige onafhankelijkheid als streefdatum voor 22 januari 1918. Op dat moment was de Eerste Wereldoorlog nog niet voorbij en begon de Centrale Rada afzonderlijke vredesonderhandelingen met Duitsland en Oostenrijk-Hongarije, die leidden tot de ondertekening van het Verdrag van Brest-Litovsk op 9 februari. De Russische troepen trokken zich in april terug uit Oekraïne toen een nieuw Duits-Oostenrijks offensief van start ging.

Vóór de overgave van de Centrale Mogendheden werd in oktober 1918 een aparte West-Oekraïense Nationale Republiek (WUNR) uitgeroepen, die Galicië, Noord-Boekovina en Transkarpatië omvatte. Dit leidde echter tot een territoriaal geschil en een conflict met de Polen. Een daaropvolgende poging tot vereniging van de twee Oekraïense staten bleek moeilijk toen de Polen Galicië innamen, waardoor de leiding van de WUNR in ballingschap moest gaan. Kort daarna, in december 1918, werd de UNR in Kiev hersteld na een door Duitsland gesteunde staatsgreep die in april van dat jaar had plaatsgevonden. De nieuw gevormde UNR slaagde er echter niet in de controle over haar grondgebied te behouden te midden van de chaos van de Russische burgeroorlog. Zowel Rode als Witte Russische troepen waren betrokken bij gevechten op Oekraïens grondgebied. Daarnaast waren er UNR-troepen en partizanengroepen die zich afzonderlijk onder de boeren hadden gevormd en wier loyaliteit verdeeld was tussen de Rode of Witte troepen, of de UNR zelf.

De strijdkrachten van de UNR werden geconfronteerd met Polen in het westen, Roden in het noorden en Witten in het zuiden. Om de uitdaging aan te gaan, wendden ze zich tot guerrilla-oorlogvoering, net als hun landgenoten uit de boerenstand, en er werden onderhandelingen gestart met de Poolse regering van Józef Piłsudski. In april 1920 werd een Pools-Oekraïense alliantie gesloten, maar deze werd in maart 1921 vervangen door een latere overeenkomst tussen Polen en Sovjet-Rusland, die alleen een Sovjet-Oekraïne erkende en Polen toestond Galicië en West-Volhynië te behouden. De korte soevereiniteit van de UNR (1918-1921) kwam hiermee ten einde. De leider, Symon Petlyura, zocht zijn toevlucht in Polen, waar hij beschermd werd tegen uitlevering door Sovjet-Rusland. Hij bereikte Parijs in 1924, waar hij een Oekraïense krant oprichtte, maar werd uiteindelijk in 1926 vermoord door de Russische geheime dienst, het Volkscommissariaat voor Binnenlandse Zaken, ofwel de NKVD.

De Oekraïense Socialistische Sovjetrepubliek werd in december 1917 door de bolsjewieken uitgeroepen om het opkomende Oekraïense nationalisme tegen te gaan. Dit creëerde een parallelle regeringsvorm die de Oekraïense Nationale Republiek (UNR) zou uitdagen als gezaghebbende macht in Oekraïne, terwijl de burgeroorlog nog in volle gang was. Deze oorlog eindigde uiteindelijk in 1922 met de proclamatie van de Unie van Socialistische Sovjetrepublieken (USSR), bestaande uit Rusland, Wit-Rusland, Oekraïne en de Transkaukasische Socialistische Federatieve Sovjetrepubliek (SFSR). Daarmee werd het bestuur van Sovjet-Oekraïne en de andere republieken beperkt tot binnenlandse aangelegenheden, terwijl de zeggenschap over het leger, de handel, het transport en de buitenlandse betrekkingen werd overgedragen aan Moskou; in feite aan Sovjet-Rusland en de Communistische Partij. Het individuele recht om zich af te scheiden van de USSR bleek een illusie. Ironisch genoeg bestond de Communistische Partij van Oekraïne bij haar oprichting slechts voor 7% uit Oekraïense leden, de meerderheid bestond uit Russische bolsjewieken, voornamelijk uit de oostelijke regio's. Over het geheel genomen, met een bevolking die voor 80% uit Oekraïners bestond, was er zeer beperkte steun voor het bolsjewisme.

Kiev, Oekraïne – 19 december 2013: Massale protestactie tegen het pro-Russische kabinet van ministers. Barricade van demonstranten. Foto: Asergieiev

In een poging om het nationalistische sentiment onder niet-Russische bevolkingsgroepen verder te onderdrukken, begonnen de Sovjetautoriteiten programma's te introduceren die de nationale culturele identiteit ondersteunden. Oekraïenstalige scholen herrezen en literaire publicaties doken weer op. De beweging gaf sommigen een stem om nauwere banden met Europa te bevorderen. Dit proces van Oekraïensisering wekte enige onrust binnen de Sovjetleiding, juist op het moment dat Stalin zich ontpopte als de dominante figuur binnen het regime als secretaris-generaal van de Communistische Partij, voorzitter van de Raad van Ministers van de Sovjet-Unie en uiteindelijk dictator in de jaren 30. De vooruitgang die was geboekt op het gebied van nationale zelfidentiteit werd nu volledig tenietgedaan door een programma. In 1928 werd een vijfjarig economisch plan ingevoerd dat landbouwgrond collectiviseerde, particulier grondbezit afschafte en de inbeslagname van graan verplicht stelde om de Russische steden te voeden. Tussen 1931 en 1933 leidde dit programma tot de dood van miljoenen Oekraïners. Deze tragedie werd al snel gevolgd door Stalins Grote Terreur, die resulteerde in de moord op of verbanning van honderdduizenden Oekraïense professionals, religieuzen, militairen en academici in de late jaren dertig, voorafgaand aan het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog.

De strijd om nationale identiteit bestaat al bijna 250 jaar en het idee heeft standgehouden ondanks de onderdrukking door het Russische Rijk. Het kreeg grotendeels de ruimte om zich te uiten in West-Oekraïne, binnen het Oostenrijks-Hongaarse Rijk, en was daarmee voldoende aanwezig om de gruwelen van de eerste helft van de 20e eeuw het hoofd te bieden, die zich vervolgens gedurende de rest van het Sovjettijdperk zouden voltrekken. Daarnaast beschikte de bevolking, historisch gezien voornamelijk de boerenbevolking, over het algemeen over het algemeen over een aangeboren vermogen om de nationale identiteit zelf te verdedigen, indien nodig, om zich te verzetten tegen onderdrukking door middel van gewapend verzet of door de oprichting van een meedogenloos ondergronds partizanennetwerk.

Zo is het ook nu. Guerrillaoorlogvoering is zo diep geworteld in de nationale mentaliteit dat de reactie op agressie spontaan en onmiddellijk is. De steun voor het Oekraïense nationalisme in dit huidige conflict met Rusland heeft vele vormen aangenomen, maar omvat niet het neonazisme zoals Rusland dat binnen zijn eigen gelederen en samenleving heeft laten zien. Oekraïense partizanen opereren nu in door Rusland gecontroleerde gebieden van Oekraïne en vallen militaire bases aan op de Krim en in de Donbas; ze identificeren Russische doelen voor artillerie- en raketaanvallen; ze verstoren het spoorwegverkeer; en ze vermoorden militairen en overheidsfunctionarissen. De training van nieuwe burgerrekruten door het Oekraïense leger en paramilitaire groepen is al acht jaar aan de gang tijdens de oorlog met door Rusland gesteunde separatisten in Oost-Oekraïne. Dit gaat door en zal doorgaan zolang Rusland zijn agressieoorlog voortzet, en herinnert de bezetters eraan dat ze niet veilig op dit land kunnen slapen.

Copyright @Kost Elisevich, MD, PhD 2023. Alle rechten voorbehouden. Elke illegale reproductie van deze inhoud zal leiden tot onmiddellijke juridische stappen.