Krim

Zoals voor de meeste weldenkende mensen wellicht vanzelfsprekend is, blijft de Krim geografisch verbonden met Oekraïne, zodanig dat vrijwel iedereen, behalve een Russische ultranationalist, de onontkoombare logica van een situatie begrijpt die Poetin negeert. De Krim is van vitaal belang voor de Russische belangen als militair bolwerk dat toegang biedt tot de Middellandse Zee en, tot op zekere hoogte, nog steeds een geliefde vakantiebestemming in de buurt die Russen maar al te graag als hun eigen zouden beschouwen.

Een plausibele reden voor de Russische invasie van Oekraïne, een reden die acht jaar geleden al door senator John McCain werd geopperd, is het veiligstellen van een landcorridor door Oost-Oekraïne naar de Krim. Poetin zou dit gebied vervolgens kunnen annexeren op een manier die vergelijkbaar is met zijn onrechtmatige annexatie van de Krim zelf in 2014. Dit schiereiland, dat uitsteekt in de Zwarte Zee, kent een bijzonder complexe geschiedenis die verder is vertroebeld door de Russische retoriek, die heeft geprobeerd het verhaal te herinterpreteren als onderdeel van een irredentistisch scenario.

Vladimir Poetin heeft bezwaar tegen het decreet van het Presidium van de Opperste Sovjet van de Unie van Socialistische Sovjetrepublieken (USSR) uit 1954, waarmee de Krim werd overgedragen aan de jurisdictie van de Oekraïense Socialistische Sovjetrepubliek (SSR). Dit decreet markeerde de 300everjaardag van het Verdrag van Pereiaslav uit 1654, een militair en politiek verbond tussen de Oekraïense Kozakkenstaat onder leiding van Bohdan Chmelnytsky en tsaar Alexis van Rusland. In ruil voor autonomie en behoud van hun geloof binnen een betwist gebied, begrensd door het Pools-Litouwse Gemenebest in het westen en het Ottomaanse Rijk in het zuiden, zou de Oekraïense Kozakkenkavalerie de veiligheid garanderen tegen een expanderend Ottomaanse Rijk en kon zij worden ingezet voor steun in de omgang met het naburige Pools-Litouwse Gemenebest.

Het grootste gevaar schuilde destijds in de Krim en de banden met het Ottomaanse Rijk. De Krim-Tataren, overblijfselen van de Gouden Horde van de Mongolen die Oekraïne in de 13e eeuw waren binnengevallen, hadden het schiereiland eeuwenlang gedomineerd. In de 16eeeuw verenigde het Krimkanaat zich met hun islamitische tijdgenoten in het zuiden, de Ottomanen. Ze onderhielden handelsbetrekkingen en werkten samen bij militaire invallen, voornamelijk in de zuidelijke steppen van het huidige Oekraïne.

In de daaropvolgende 150 jaar, met de groei van tsaristisch Rusland, de verzwakking van de Kozakkenstaat en het verval van het Pools-Litouwse Gemenebest, werd een groot deel van het huidige Oekraïense grondgebied ingelijfd door het Russische Rijk. In 1783, tijdens het bewind van Catharina II, werd het Krimkanaat bij het Rijk gevoegd na de definitieve nederlaag van de Ottomanen en het Verdrag van Koetsjuk Kainardzja.

Het Russische Rijk zette zijn territoriale expansie in de eerste helft van de 19e eeuw westwaarts en oostwaarts voort. Tsaar Nicolaas I, zich bewust van de verzwakking van het Ottomaanse Rijk, probeerde de Balkanlanden in het zuidoosten te veroveren om via de Bosporus vrije toegang tot de Middellandse Zee te verkrijgen. Dit leidde tot economische zorgen bij Groot-Brittannië, Frankrijk en Sardinië-Piemonte over hun commerciële belangen in het Nabije Oosten. Toen Russische oorlogsschepen een Ottomaanse marinevloot in een haven aan de Zwarte Zee aanvielen met brandbommen, deze in brand staken en meer dan 2000 bemanningsleden doodden, grepen de westerse landen in en ontketenden de Krimoorlog, die tot 1856 zou duren. Rusland leed een verpletterende nederlaag met meer dan 450.000 slachtoffers; de Zwarte Zeevloot werd vernietigd, evenals de belangrijke Krimhaven Sebastopol. Het daaropvolgende Verdrag van Parijs demilitariseerde de Zwarte Zee, waardoor de zuidelijke kust van het Russische Rijk volledig kwetsbaar werd. Historicus Shepard B. Clough wees op de overmoed van tsaar Nicolaas in zijn streven naar controle over de Zwarte Zee en daarbuiten, en op zijn verkeerde inschatting van de reactie van West-Europa, als twee van de onderliggende oorzaken van de oorlog en de uiteindelijke vernedering van Rusland.

De Tataren vormden tot halverwege de 19e eeuw de meerderheid van de bevolking op de Krim. Gedurende de hele periode van de Romanov-dynastie werd er een discriminerend beleid tegen de Tataren gevoerd, wat zich begon te weerspiegelen in de afname van hun bevolking. Culturele intimidatie met de vernietiging van monumenten en moskeeën, gedwongen herhuisvesting en geweld zette zich voort tot in de 20eeeuw . De Tataarse boerenbevolking werd na 1796 tot lijfeigenen gemaakt en bleef dat tot 1861, toen de lijfeigenschap onder landeigenaren werd vervangen door economische lijfeigenschap. Binnen de eerste 100 jaar na de incorporatie van de Krim in het Russische Rijk lieten volkstellingen een dramatische daling zien van het Tataarse aandeel, van 87,6% tot 35,6% aan het begin van de 20eeeuw . Tussen 1820 en 1860 werden er opzettelijk Russische, Oekraïense, Duitse en andere kolonisten naar de Krim gebracht, waardoor de Tataarse bevolking verder werd uitgedund.

Zowel de Eerste Wereldoorlog als de Russische Februarirevolutie van 1917 brachten een plotselinge verandering teweeg in het lot van de Krim. De dramatische verschuiving in de politieke omstandigheden stelde een aantal Tataarse nationalisten in staat terug te keren uit ballingschap en een Krim-Tataarse nationalistische partij op te richten die territoriale autonomie eiste. Een grondwetgevende vergadering met een eigen regering volgde. Deze werd destijds gesteund door de Oekraïense leiding, maar door de korte machtsovername van de bolsjewieken was het streven naar autonomie van korte duur. Een Sovjetregering verving deze al snel, maar werd op haar beurt verdrongen door de komst van Duitse troepen die de bolsjewieken verdreven. De nederlaag van Duitsland in 1918 bracht de Krim weer onder Russisch bestuur, terwijl het land verwikkeld was in een burgeroorlog. De oorlog zette voornamelijk het bolsjewistische Rode Leger tegenover het anti-Sovjet Witte Leger, hoewel er in werkelijkheid ook verschillende andere, uiteenlopende nationale elementen bij betrokken waren. Tegen het einde van de oorlog trok het Witte Leger zich terug naar de Krim, waar het zijn laatste standpunt innam en uiteindelijk in oktober 1920 werd verslagen.

Na de burgeroorlog werd Vladimir Lenin geconfronteerd met een nationaliteitsprobleem dat voortvloeide uit de ontbinding van het Russische Rijk. Om de territoriale integriteit te behouden, pleitte hij voor een unie van erkende nationalistische republieken, elk met autonomie maar onder een gecentraliseerd gezag in een representatieve regering die hun veiligheid en economische welvaart garandeerde. Lenin besefte ook de noodzaak om een ​​wijdverbreid Russisch superioriteitsgevoel ten opzichte van andere nationaliteiten van het oude Russische Rijk te onderdrukken, aangezien dit niet strookte met de nieuwe ideologie van communistisch egalitarisme die hij propageerde. Als gevolg hiervan werd de Krimse Autonome Socialistische Sovjetrepubliek (ASSR) in oktober 1921 een integraal onderdeel van de Russische Socialistische Federatieve Sovjetrepubliek (RSFSR), samen met verschillende andere entiteiten, waaronder de Oekraïense SSR, die feitelijk allemaal vanuit Moskou werden bestuurd. Het Russische chauvinisme, zo diep geworteld in het verleden, zou echter tot op de dag van vandaag een moeilijk te bedwingen eigenschap blijven.

Lenin stierf in 1924 en werd opgevolgd door Josef Stalin, die de Sovjet-Unie zou leiden tot zijn dood in 1953. Tegen het einde van de jaren twintig liet Stalin de schijn van het egalitaire ideaal dat de revolutie belichaamde varen en nam hij de rol aan van dictator van een regime dat nu functioneerde als een bron van angst. De Krim-Tataren vormden halverwege de jaren twintig slechts een kwart van de bevolking van het schiereiland, omdat de komst van nieuwe Russen hun aandeel had vergroot tot 42,2%. Stalins Nieuwe Economische Politiek, met zijn gedwongen collectivisatie en graanvorderingen, leidde in 1931-1932 tot wijdverspreide hongersnood in het grootste deel van Oekraïne en de Krim, waarbij alleen al op het schiereiland 100.000 mensen om het leven kwamen. Stalins terreur ging door met de arrestatie van Tataarse politici, academici, journalisten en professionals, gevolgd door executie of verbanning naar afgelegen gebieden van de Sovjet-Unie. Volgens de volkstelling van 1939 vormden de Krim-Tataren 19,4% van de bevolking. Hun cultuur en taal waren gemarginaliseerd en hun identiteit werd overschaduwd door de verdere komst van Russen. Een etnische zuivering was begonnen met de verdrijving van Tataren en diverse andere minderheden.

De Duitse invasie van de Sovjet-Unie tijdens de Tweede Wereldoorlog omvatte de bezetting van de Krim, waar 40.000 Joden werden gearresteerd en vermoord. Ongeveer 3.500 Krim-Tataren, die zich verzetten tegen de Stalinistische repressie en vervolging, sloten zich aan bij de Duitse troepen om de Russen te bestrijden. Toen de Russische troepen de Krim in 1944 heroverden, ondernam Stalin een vergeldingsactie: een culturele genocide op de Tataren door bijna 240.000 mensen, voornamelijk vrouwen, kinderen en ouderen, te deporteren naar de Oezbeekse SSR en andere Centraal-Aziatische landen. Binnen de eerste 18 maanden van de gedwongen ballingschap stierf bijna de helft door blootstelling aan de elementen en ontberingen, en maar liefst 8.000 mensen bezweken tijdens het transport. De volkstelling van 1979 wees uit dat de Tataarse bevolking was geslonken tot 5.422, wat slechts 0,2% van de totale bevolking vertegenwoordigde. Na een ballingschap van 45 jaar keerden 260.000 Tataren terug naar de Krim tijdens Gorbatsjovs perestrojka in de late jaren 80. Er werden geen herstelbetalingen aangeboden. De 80.000 huishoudens en 360.000 hectare land die eerder waren verlaten, waren nu in handen van anderen. De Krim-ASSR werd in 1945 opgeheven en was niet langer een autonome staat, maar een oblast, een andere administratieve regio binnen de RSFSR.

In 1991 verkreeg Oekraïne onafhankelijkheid als soevereine natie, waarvan de Krim nu deel uitmaakte. Een referendum in december leverde een stem op van 92% van de algemene bevolking vóór onafhankelijkheid, terwijl 54% van de bevolking van de Krim, die op dat moment voor 60% uit Russen bestond, hetzelfde stemde. Tussen de volkstellingen van 1989 en 2014 steeg het percentage Tataren in de Krimbevolking van 1,6% naar 12,6%. Zij werden terecht door Oekraïne en de Europese Unie erkend als een autochtoon volk, in tegenstelling tot de Russen die hen als een "nationale minderheid" beschouwden. 

De overdracht van de Krim aan de Oekraïense SSR in 1954 werd aangekondigd als een erkenning van "de grote broederlijke liefde en het vertrouwen van het Russische volk in Oekraïne" en moest de marxistisch-leninistische proletarische houding van universele broederschap illustreren. Een completer beeld van de omstandigheden van die tijd wijst er echter op dat politieke opportuniteit wellicht een belangrijkere rol speelde in de beslissing, zoals beschreven in een essay van Mark Kramer, directeur van het Cold War Studies Program aan de Harvard University en Senior Fellow van het Davis Center for Russian and Eurasian Studies. Chroesjtsjovs machtsovername in 1953-1954 verliep niet zonder problemen. Een machtsstrijd na Stalin met de toenmalige Sovjetpremier Georgi Malenkov bedreigde zijn ambities. Chroesjtsjov probeerde daarom de steun te verwerven van andere elites binnen de partij, waaronder Oleksi Kirychenko, de eerste secretaris van de Communistische Partij van Oekraïne en lid van het presidium van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie (CPSU). De overdracht van de Krim aan de Oekraïense SSR zou de benodigde politieke steun verschaffen. Bovendien zou de stap de publieke opinie in Oekraïne ten opzichte van Rusland ogenschijnlijk verbeteren, doordat een Russische meerderheid op de Krim deel zou gaan uitmaken van de stemgerechtigde bevolking.

Er valt weinig te zeggen over de verdere politieke en economische ontwikkeling van de Krim gedurende de rest van het Sovjettijdperk, aangezien het lot ervan verbonden was aan de Oekraïense SSR en wellicht nog meer aan de rest van de Sovjet-Unie. In 1991 kreeg de Krim opnieuw een autonome status, ditmaal van de Oekraïense SSR. Kort na de ineenstorting van de Sovjet-Unie riep de Russische vicepresident Alexander Roetskoj in 1992 al op tot afscheiding van de Krim van Oekraïne. De gevolgen van de etnische zuivering van de Krim en de geleidelijke bezetting door de Russen, voornamelijk door de vestiging van een militaire aanwezigheid, begonnen zich te manifesteren met de verkiezing van de pro-Russische separatistische leider Joeri Meskov, die meer dan 70% van de stemmen behaalde in de tweede ronde van de presidentsverkiezingen van 1994. Een referendum toonde een goedkeuring van 80% voor meer autonomie van Oekraïne en een dubbele Russisch-Oekraïense nationaliteit. De economie van de Krim verschoof echter naar een grotere afhankelijkheid van Oekraïne voor de handel, waarbij 80% van de geproduceerde goederen daar werd verkocht. De teleurstelling over Meshkov en de politieke strijd binnen de pro-Russische factie leidden tot een leiderschapscrisis. Uiteindelijk greep het Oekraïense parlement in 1995 in en herriep de grondwet van de Krim, waarmee de functie van president werd afgeschaft. Een overheersend Russisch sentiment bleef bestaan, zoals te verwachten was onder een bevolking van 2,3 miljoen mensen in 2014, waarvan 68% Russisch, 16% Oekraïens en 13% Tataars was.

De Maidan-revolutie van 2014 in Oekraïne leidde tot de afzetting van de pro-Russische president Viktor Janoekovitsj, die naar Rusland vluchtte voor bescherming. Binnen een opmerkelijk korte periode van een paar weken, van eind februari tot begin maart, hadden Russische troepen op ongetwijfeld vooropgezette wijze de gehele Krim in handen en stemde de Krimse Hoge Raad voor aansluiting bij Rusland. Een referendum, dat lachwekkend genoeg slechts tien dagen na de verklaring werd gehouden, bood de keuze tussen aansluiting bij Rusland of een terugkeer naar de oude situatie als autonoom integraal onderdeel van Oekraïne. Er werd een opkomst van 83% gerapporteerd, waarvan 96,7% voor aansluiting bij Rusland stemde. Dit resultaat leek onwaarschijnlijk, gezien het feit dat bijna 30% van de bevolking bestond uit etnische Oekraïners, Tataren en andere gemarginaliseerde minderheden. Het is dan ook niet verrassend dat een uitgelekt rapport van de Russische Raad voor de Mensenrechten aantoonde dat de werkelijke opkomst 30% was, waarbij slechts de helft voor aansluiting bij Rusland stemde. Bovendien werd certificering door een erkende internationale instantie niet in overweging genomen, waardoor het evenement door het grootste deel van de wereld als een schijnvertoning werd beschouwd.

De twijfelachtige uitkomst deerde de Russische bevolking echter niet, die zich leek te verheugen in het idee een gebied terug te winnen dat zij als het hunne beschouwden, ondanks het dubieuze verleden dat zij zelf hadden gecreëerd. Het behoud van nationale grenzen en de soevereiniteit van wettig gekozen staten, zoals vastgelegd in het VN-Handvest, de Akte van Helsinki, het Akkoord van Almaty, het Memorandum van Boedapest en met name het Verdrag inzake vriendschap, samenwerking en partnerschap met Oekraïne, zouden in een beschaafde wereld voldoende bescherming moeten bieden tegen de flagrante schending die hier is begaan, maar deze overeenkomsten boden geen enkele bescherming. Dit alles heeft nu aangetoond dat Rusland een natie is waarop het vertrouwen niet te vertrouwen is.

De lange geschiedenis van misbruiken op de Krim, verergerd door de huidige oorlog die heel Oekraïne, met name het oosten, in zijn greep heeft, zal binnenkort ten einde komen. Het aanhoudende verlies van wapens en manschappen door Rusland, de moeilijkheden met de bevoorrading en de levering van reserveonderdelen, en de onvermijdelijke economische ineenstorting als gevolg van sancties en de noodzakelijke inbeslagname van bezittingen, voorspellen weinig goeds voor een zo geïsoleerd land. Erger nog, het verlies aan vertrouwen onder de jongere generatie, die door de desinformatie heen prikt en het land verlaat om elders een toekomst te vinden waarin ze hun intellect vrij kunnen ontplooien, zal de samenleving verlammen. Het lot van de Krim, ongeacht de uiteindelijke demografie, zal uiteindelijk worden bepaald door hoe het land zijn toekomst ziet. Rusland heeft nog geen einde gezien aan zijn neerwaartse spiraal en zal zich uiteindelijk ook moeten verantwoorden voor de terreur die het heeft veroorzaakt.

Copyright @Kost Elisevich, MD, PhD 2022. Alle rechten voorbehouden. Elke illegale reproductie van deze inhoud zal leiden tot onmiddellijke juridische stappen.


Eén reactie op “Krim”

  1. Dankjewel voor het historische perspectief. Ik wist zoveel niet, en ik heb er zoveel van geleerd!

Reacties zijn uitgeschakeld.