Globalne reakcje na próby Rosji, by nazwać Ukraińców nazistami, wahały się od uprzejmego niedowierzania po cyniczny śmiech z powodu kolejnej nieudolnej propagandowej próby uzasadnienia potrzeby inwazji na Ukrainę. Etykieta ta służyła dehumanizacji narodu, który ośmiela się sprzeciwiać temu, co Putin uważa za przeznaczenie Rosji. Ten sprzeciw jest w rzeczywistości wyrazem nacjonalizmu – ideologii, która, według Britanniki, kładzie nacisk na lojalność, oddanie lub wierność narodowi . Ukraiński opór wobec rosyjskiego ucisku istnieje od czasów Imperium Rosyjskiego, sięgających XVIIIi XIXwieku , ale obecnie reżimowi Putina wygodnie jest łączyć ukraińskie poczucie narodowości z ideologią faszystowską.
Można śmiało powiedzieć, że większość, jeśli nie wszystkie narody, miały i mogą nadal mieć frakcje o skrajnie prawicowych, ultranacjonalistycznych etykietach. Z pewnością tak było na Ukrainie przed i w okresie stalinowskim, kiedy to w latach 30. XX wieku Ukraina padła ofiarą ludobójstwa, spowodowanego przymusową polityką rolną, która doprowadziła do głodu na skalę niespotykaną dotąd na tak żyznej ziemi. Antyrosyjski ruch partyzancki zmaterializował się w latach 20. i 30. XX wieku pod przywództwem zarówno ultranacjonalistów, jak i bardziej umiarkowanych, którzy kwestionowali rosyjską władzę, stosując taktykę partyzancką, głównie na wsi. Korzenie takiego partyzanckiego wysiłku tkwią w ideach nacjonalizmu sięgających XVIi XVIIwieku . Obecny konflikt na Ukrainie ma jednak więcej wspólnego z tym, co wydarzyło się w XXwieku , dlatego zacznijmy od tego.

Sojusz Rosji z nazistowskimi Niemcami na początku II wojny światowej, jej okrucieństwa popełnione wkrótce potem w pobliskiej Polsce i na Ukrainie oraz nazistowska inwazja na Ukrainę i Rosję w 1941 roku pogrążyły cały region w chaosie. Różne frakcje Ukraińców walczyły teraz z nazistami u boku Rosjan, a Rosjanie u boku nazistów, a wszystko to z zamiarem pozbycia się z kraju obu intruzów. Częściowe rozwiązanie nastąpiło wraz z klęską nazistowskich Niemiec w 1945 roku, co umożliwiło wznowienie działalności podziemnej w latach 50. XX wieku, ponownie skierowanej wyłącznie przeciwko Rosji. Znaczna część tej działalności została stłumiona do śmierci Stalina w 1953 roku. Przez cały okres istnienia Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR) do 1991 roku, ukraińskie nastroje nacjonalistyczne utrzymywały się zarówno w kraju, jak i za granicą wśród ukraińskiej diaspory po wojnie. Element prorosyjski utrzymywał się jednak również, szczególnie we wschodniej części Ukrainy, gdzie osadnictwo rosyjskie było bardziej widoczne. Doprowadziło to do wyzwań dla Ukrainy, która w 1991 r. po rozpadzie ZSRR stała się suwerennym bytem.

W 2013 roku prorosyjski prezydent Ukrainy, Wiktor Janukowycz, zerwał swoją wyborczą obietnicę członkostwa w Unii Europejskiej. Protest Euromajdanu doprowadził do odsunięcia Janukowycza od władzy i jego ucieczki do Rosji. Nowe wybory przyniosły najpierw Petro Poroszenkę, który objął władzę na pięć lat, a następnie Wołodymyra Zełenskiego. Rosyjska inwazja na Krym nastąpiła wkrótce po upadku rządu Janukowycza. Referendum o wątpliwej wartości doprowadziło do bezprawnej aneksji Krymu przez Rosję w 2014 roku. Wkrótce potem rozpoczęła się militaryzacja prorosyjskiego ruchu separatystycznego we wschodniej Ukrainie i stało się jasne, że Ukraina musi się bronić, albo oddać znaczny obszar ziemi niesłusznie narodowi. Aktywizm antyrosyjski przybrał różne formy i obejmował tworzenie organizacji paramilitarnych walczących ramię w ramię z ukraińskim wojskiem.
Pułk Azow początkowo wyłonił się jako jedna z takich organizacji. Propaganda Władimira Putina skupiła się na nim jako na jednostce neonazistowskiej. Pułk został założony przez ultranacjonalistów jako ochotnicza grupa milicyjna w 2014 roku specjalnie w celu walki z prorosyjskimi separatystami w Donbasie i miał bazę w Mariupolu. Pod koniec 2014 roku został włączony do Ukraińskiej Gwardii Narodowej, gdzie podlegał bardziej kompleksowej strukturze dowodzenia. Spowodowało to usunięcie skrajnie prawicowych elementów nacjonalistycznych z jego szeregów, co pozwoliło mu na asymilację jako skutecznej jednostki bojowej w ramach wojska. Wszelkie powiązania polityczne z frakcjami prawicowymi pozostały daleko w tyle. Jego szeregi zaczęły składać się nie tylko z Ukraińców, ale także z Żydów, Rosjan i Tatarów krymskich, którzy zostali zobowiązani do przestrzegania Regulaminu Dyscyplinarnego Gwardii Narodowej, aby „poszanować prawa człowieka, honor i godność”. Nagłośniona bitwa pułku z siłami rosyjskimi w Mariupolu zakończyła się przedłużającym się, ostatecznym opór w Hucie Żelaza i Stali Azowstal, gdzie w maju 2022 roku pułk został zmuszony do kapitulacji na rozkaz swojego dowództwa centralnego. Rekrutacja do pułku pozostaje bardzo popularna ze względu na szacunek, jaki pułk zyskał w tym procesie.

Ten sam aktywizm, który pierwotnie wyrażał się militarnie, dokonał tego już na płaszczyźnie politycznej. W latach 1999–2004 powstał skrajnie prawicowy ruch nacjonalistyczny, Socjalno-Narodowa Partia Ukrainy (SNPU). W 2004 roku SNPU zmieniła nazwę na Swoboda („Wolność”) i przyjęła mniej agresywny ton, aby przyciągnąć szerszą bazę wyborców. Oderwana frakcja SNPU, „Patriota Ukrainy”, utrzymała swoją pierwotną pozycję „awangardy” ruchu nacjonalistycznego. Jej misją pozostaje wspieranie aktywnego oporu wobec rosyjskiej ingerencji w sprawy Ukrainy. W 2011 roku skrajnie prawicowi aktywiści zostali aresztowani za planowanie wysadzenia pomnika Włodzimierza Lenina w kijowskim mieście Boryspol. Podczas protestu Euromajdan, który rozpoczął się pod koniec 2013 roku, bojownicy z Patriotów Ukrainy wraz z innymi partiami nacjonalistycznymi starli się z policją i zaatakowali siedzibę prorosyjskiej Partii Regionów w Kijowie. Obecne pokolenia Ukraińców coraz wyraźniej dostrzegają rosyjskie zamiary, zmierzające do zmuszenia ich do podążania w kierunku, któremu są niechętni, poprzez ingerencję w ich narodowe instytucje polityczne, gospodarcze i kulturalne. Opór wobec tego zjawiska się utrwalił. Ale to nic nowego.
Pragnienie niepodległości i samostanowienia na obszarze dzisiejszej Ukrainy, kontrolowanym przez Hetmanat Kozacki, istniało od XVIi XVIIwieku . W tamtym czasie znaczna część Ukrainy, jaką znamy dzisiaj, leżała w granicach Rzeczypospolitej Obojga Narodów, a konkretnie pod kontrolą polskiej szlachty ziemskiej. Seria trzech rozbiorów Polski dokonanych przez dominujące mocarstwa ościenne: Prusy, Austrię i Rosję w latach 1772–1795 doprowadziła do oddania Rosji znacznej części centralnej i wschodniej Ukrainy. W ten sam sposób zachodnie, ukraińskojęzyczne terytoria Galicji i Bukowiny dołączyły do Zakarpacia w Austro-Węgrzech, gdzie wszystkie trzy pozostały przez 125 lat, aż do jego upadku po I wojnie światowej. Krym, będący częścią Imperium Osmańskiego, został włączony do Imperium Rosyjskiego w 1783 roku.
Rosyjska Cerkiew Prawosławna została narzucona jako dominująca religia na Ukrainie i szybko stała się narzędziem rusyfikacji, mającej na celu podważenie języka i kultury ukraińskiej. Mimo to, dzięki rozwojowi literatury, stymulowanej przez takie talenty jak Taras Szewczenko (1814–1861), który wpływał na ukraińską myśl polityczną przez wiele pokoleń, a nie tylko przez swoje czasy, nastąpiło jednak odrodzenie narodowe Ukrainy. Jego poezja stanowiła akt oskarżenia ucisku społecznego, jakiego doświadczała wówczas Ukraina, i przypominała Ukraińcom o ich kozackim dziedzictwie oraz egalitarnych zasadach panujących w jej wojowniczym społeczeństwie. Rosyjska reakcja na ten ruch doprowadziła do zakazu publikacji w języku ukraińskim, a także przedstawień teatralnych. Wprowadzono ograniczenia w edukacji, co doprowadziło do wysokiego poziomu analfabetyzmu wśród Ukraińców. Rosyjscy historycy stworzyli historię caratu, która przejęła to, co należało do znacznie starszego okresu dominacji Rusi Kijowskiej na Ukrainie, i przekształciła ją w narrację, która ukazywała dominację Rosji w czasach sięgających kilku wieków wstecz. W ten sposób Rosja gloryfikowała własną przeszłość, jednocześnie spychając Ukraińców do roli „Małych Rosjan”, będących w zasadzie biernymi obserwatorami wielkiego schematu globalnych wydarzeń.
W drugiej połowie XIX wieku w kilku miastach powstały tajne stowarzyszenia literackie („hromady”), promujące inicjatywy polityczne, kulturalne i edukacyjne, które podkreślały nacjonalistyczny program Ukrainy . Na przełomie wieków powstała Rewolucyjna Partia Ukraińska, która postulowała utworzenie jednej, niepodległej Ukrainy. Rewolucja rosyjska z 1905 roku przekształciła carską autokrację w quasi-konstytucyjną monarchię, która zapewniła pewną swobodę dla ukraińskojęzycznych publikacji, przedstawień teatralnych i badań naukowych, co ożywiło poczucie nacjonalizmu. Działania polityczne nie przyniosły jednak istotnych zmian w latach poprzedzających I wojnę światową (1914–1918) i w jej trakcie. Rewolucja rosyjska z 1917 roku doprowadziła do upadku caratu, a następnie do długotrwałej wojny domowej, która objęła całe Imperium Rosyjskie. Pod jej koniec bolszewicy wprowadzili jeszcze brutalniejsze tłumienie aspiracji nacjonalistycznych, które miało trwać kilka dekad.

Natomiast ta część zachodniej Ukrainy, która stała się częścią Austro-Węgier, miała znacznie większe szanse na uznanie narodowe. Dotyczyło to w szczególności terenów Galicji i Bukowiny, w których dominowali Ukraińcy. Reformy społeczne i rządowe zapewniły chłopom większą swobodę i możliwości awansu, zarówno na wsi, jak i w mieście. Reformy edukacyjne wprowadziły naukę języka ukraińskiego w szkołach parafialnych. Większa tolerancja religijna umożliwiła praktykowanie katolicyzmu wśród Ukraińców. Powstała ukraińska klasa zawodowa, która zmieszała się z pisarzami uciekającymi przed uciskiem Imperium Rosyjskiego na wschodzie. W połowie XIXwieku narodził się ruch polityczny opowiadający się za zjednoczeniem ukraińskojęzycznej Galicji z Bukowiną i Zakarpaciem. Utworzono oddział Gwardii Narodowej i wydano pierwszą gazetę ukraińskojęzyczną. Powstały liczne stowarzyszenia, które rozwijały literaturę ukraińską, wraz z wybitnymi pisarzami, takimi jak Iwan Franko (1856-1916) i Łesia Ukrainka (1871-1913). Organizacje kobiece i młodzieżowe przyczyniły się do dialogu, promując cele społeczne i polityczne, które podsycały nastroje nacjonalistyczne.
Wraz z wybuchem I wojny światowej ukraińskie organizacje kulturalne zostały zamknięte, a działacze narodowi aresztowani, a niektórzy zesłani w głąb Imperium Rosyjskiego. Po zajęciu Galicji przez wojska rosyjskie język ukraiński został zakazany, a instytucje zamknięte. Ten proces rusyfikacji został zahamowany, gdy terytorium zostało zajęte przez Austriaków. Po rewolucji rosyjskiej w 1917 roku w Rosji ustanowiono Rząd Tymczasowy, który umożliwił krótkotrwały okres odrodzenia narodowego na Ukrainie, obejmujący przywrócenie prasy i stowarzyszeń kulturalnych. Zwołano Wszechukraiński Zjazd Narodowy. Nadał on nowo utworzonej Radzie Centralnej (dalej „Radzie”) władzę na szczeblu ogólnokrajowym i wybrał na jej przewodniczącego Mychajła Hruszewskiego. Dążono do pełnej autonomii terytorialnej Ukrainy. Nic dziwnego, że stosunki z Rosją pogorszyły się, gdy Centralna Rada odmówiła uznania zwierzchnictwa Tymczasowego Rządu Rosji nad Ukrainą i proklamowała Ukraińską Republikę Ludową (UNR) z całkowitą niepodległością, która miała zostać ogłoszona 22 stycznia 1918 r. Na tym etapie I wojna światowa jeszcze się nie zakończyła, a Centralna Rada rozpoczęła oddzielne negocjacje pokojowe z Niemcami i Austro-Węgrami, które doprowadziły do podpisania traktatu pokojowego w Brześciu Litewskim 9 lutego. Wojska rosyjskie wycofały się z Ukrainy w kwietniu, gdy rozpoczęła się nowa ofensywa niemiecko-austriacka.
Przed kapitulacją państw centralnych, w październiku 1918 roku proklamowano odrębną Zachodnioukraińską Republikę Ludową (UNR), obejmującą Galicję, północną Bukowinę i Zakarpacie, co doprowadziło do sporu terytorialnego i konfliktu z Polakami. Późniejszy akt zjednoczenia dwóch państw ukraińskich okazał się trudny, gdy Polacy zajęli Galicję, zmuszając przywódców UNR do emigracji. Wkrótce potem, w Kijowie, UNR została przywrócona w grudniu 1918 roku po wspieranym przez Niemców zamachu stanu, który miał miejsce w kwietniu tego roku. Nowo utworzona UNR nie zdołała jednak zapewnić sobie kontroli nad swoim terytorium w chaosie rosyjskiej wojny domowej. Zarówno siły czerwono-, jak i białoruskie były zaangażowane w konflikt na terytorium Ukrainy. Dodatkowo, siły UNR i grupy partyzanckie, zgromadzone oddzielnie wśród chłopów, których lojalność była podzielona – wspierały albo siły czerwono- lub białoruskie, albo samą UNR.
Siły UNR stanęły w obliczu Polaków na zachodzie, Czerwonych na północy i Białych na południu. Aby sprostać wyzwaniu, zwrócili się ku wojnie partyzanckiej, podobnie jak ich chłopscy rodacy, i rozpoczęli negocjacje z polskim rządem Józefa Piłsudskiego. Sojusz polsko-ukraiński został osiągnięty w kwietniu 1920 roku, ale został zastąpiony przez późniejsze porozumienie między Polską a Rosją Sowiecką w marcu 1921 roku, które uznawało jedynie sowiecką Ukrainę i zezwalało Polsce na zachowanie Galicji i zachodniego Wołynia. Krótki okres suwerenności UNR (1918-1921) dobiegł końca. Jej przywódca, Symon Petlura, szukał schronienia w Polsce, gdzie chroniono go przed ekstradycją żądaną przez Rosję Sowiecką. W 1924 roku przedostał się do Paryża, gdzie założył ukraińskojęzyczną gazetę, ale ostatecznie został zamordowany w 1926 roku przez rosyjskie służby specjalne, Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych, lub, w rosyjskim tłumaczeniu, NKWD.
Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka została po raz pierwszy proklamowana przez bolszewików w grudniu 1917 roku, aby przeciwstawić się rosnącemu ukraińskiemu nacjonalizmowi. Stworzyło to równoległy byt państwowy, który miał rzucić wyzwanie UNR jako władzy zwierzchniej na Ukrainie, w czasie gdy wojna domowa wciąż trwała. Wojna domowa ostatecznie zakończyła się w 1922 roku wraz z proklamacją Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR), składającego się z Rosji, Białorusi, Ukrainy i Zakaukaskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (FSRR). W ten sposób zarządzanie sowiecką Ukrainą i innymi republikami zostało ograniczone do spraw wewnętrznych, podczas gdy władza nad wojskiem, handlem, transportem i stosunkami zagranicznymi została przekazana Moskwie; w efekcie Rosji Radzieckiej i Partii Komunistycznej. Prawo jednostki do secesji z ZSRR okazało się fałszywe. Jak na ironię, w momencie powstania Komunistyczna Partia Ukrainy składała się jedynie w 7% z Ukraińców, a większość stanowili rosyjscy bolszewicy, głównie z regionów wschodnich. Ogólnie rzecz biorąc, biorąc pod uwagę, że 80% ludności kraju stanowili Ukraińcy, poparcie dla bolszewizmu było bardzo ograniczone.

Aby jeszcze bardziej stłumić nastroje nacjonalistyczne wśród grup etnicznych innych niż rosyjskie, władze radzieckie zaczęły wprowadzać programy wspierające narodową tożsamość kulturową. Ponownie pojawiły się szkoły ukraińskojęzyczne i wydawnictwa literackie. Ruch ten dał głos niektórym osobom promującym bliższe stosunki z Europą. Ten proces ukrainizacji wzbudził pewne zaniepokojenie w sowieckim kierownictwie w czasie, gdy Stalin wyłonił się jako dominująca postać jako sekretarz generalny Partii Komunistycznej, przewodniczący Rady Ministrów Związku Radzieckiego, a ostatecznie w latach 30. XX wieku został dyktatorem. Doszło wówczas do głębokiego odwrócenia postępów w kierunku samoświadomości narodowej, które zostały zastąpione programem, który miał je całkowicie zniweczyć. W 1928 roku wprowadzono pięcioletni plan gospodarczy, który kolektywizował ziemię rolną, zniósł prywatną własność ziemi i wprowadził przymusowe rekwizycje zboża na potrzeby wyżywienia rosyjskich miast. W latach 1931-33 program ten doprowadził do śmierci milionów Ukraińców. Po tej tragedii wkrótce nastąpił Wielki Terror Stalina, który doprowadził do zamordowania lub zesłania setek tysięcy ukraińskich przedstawicieli zawodów, duchowieństwa, wojska i świata akademickiego w latach 30. XX wieku, poprzedzających wybuch II wojny światowej.
Walka o tożsamość narodową trwała już od prawie 250 lat, a idea ta przetrwała pomimo ucisku ze strony Imperium Rosyjskiego. Umożliwiono jej w dużej mierze wyrażenie siebie na zachodniej Ukrainie, w obrębie Austro-Węgier, co zapewniło jej wystarczającą obecność, by stawić czoła horrorowi, który miał miejsce w pierwszej połowie XX wieku,a następnie trwać przez resztę ery sowieckiej. Równocześnie istniała wrodzona zdolność obywateli narodu, historycznie rzecz biorąc, jego dominującego chłopstwa, do samodzielnego niesienia sztandaru narodowości, a w razie potrzeby do stawiania oporu uciskowi poprzez zbrojną rebelię lub poprzez utworzenie nieustępliwej podziemnej siatki partyzanckiej.
Tak jest i dziś. Wojna partyzancka jest głęboko zakorzeniona w psychice narodu, dzięki czemu reakcja na agresję jest spontaniczna i natychmiastowa. Wsparcie dla ukraińskiego nacjonalizmu w obecnym konflikcie z Rosją przybierało wiele form, ale nie obejmowało neonazizmu, jaki Rosja przejawiała we własnych szeregach i społeczeństwie. Ukraińscy partyzanci działają obecnie na kontrolowanych przez Rosję obszarach Ukrainy, atakując bazy wojskowe na Krymie i w Donbasie; identyfikując rosyjskie cele ataków artyleryjskich i rakietowych; zakłócając ruch kolejowy; i mordując funkcjonariuszy wojskowych i rządowych. Szkolenie nowych cywilów przez ukraińskie wojsko i grupy paramilitarne trwało przez cały okres ośmioletniej wojny ze wspieranymi przez Rosję separatystami we wschodniej Ukrainie. Trwa i będzie trwać tak długo, jak długo Rosja będzie prowadzić agresywną wojnę, przypominając okupantom, że nie mogą spać bezpiecznie na tej ziemi.
Copyright @Kost Elisevich, MD, PhD 2023. Wszelkie prawa zastrzeżone. Wszelkie nielegalne powielanie tych treści będzie skutkować natychmiastowym podjęciem kroków prawnych.