Historia ukraińskiego nacjonalizmu i jego ruchu partyjnego

Globalne reakcje na próby Rosji, by nazwać Ukraińców nazistami, wahały się od uprzejmego niedowierzania po cyniczny śmiech z powodu kolejnej nieudolnej propagandowej próby uzasadnienia potrzeby inwazji na Ukrainę. Etykieta ta służyła dehumanizacji narodu, który ośmiela się sprzeciwiać temu, co Putin uważa za przeznaczenie Rosji. Ten sprzeciw jest w rzeczywistości wyrazem nacjonalizmu – ideologii, która, według Britanniki, kładzie nacisk na lojalność, oddanie lub wierność narodowi . Ukraiński opór wobec rosyjskiego ucisku istnieje od czasów Imperium Rosyjskiego, sięgających XVIIIi XIXwieku , ale obecnie reżimowi Putina wygodnie jest łączyć ukraińskie poczucie narodowości z ideologią faszystowską.

Można śmiało powiedzieć, że większość, jeśli nie wszystkie narody, miały i mogą nadal mieć frakcje o skrajnie prawicowych, ultranacjonalistycznych etykietach. Z pewnością tak było na Ukrainie przed i w okresie stalinowskim, kiedy to w latach 30. XX wieku Ukraina padła ofiarą ludobójstwa, spowodowanego przymusową polityką rolną, która doprowadziła do głodu na skalę niespotykaną dotąd na tak żyznej ziemi. Antyrosyjski ruch partyzancki zmaterializował się w latach 20. i 30. XX wieku pod przywództwem zarówno ultranacjonalistów, jak i bardziej umiarkowanych, którzy kwestionowali rosyjską władzę, stosując taktykę partyzancką, głównie na wsi. Korzenie takiego partyzanckiego wysiłku tkwią w ideach nacjonalizmu sięgających XVIi XVIIwieku . Obecny konflikt na Ukrainie ma jednak więcej wspólnego z tym, co wydarzyło się w XXwieku , dlatego zacznijmy od tego.

Kijów, Ukraina – 21 stycznia 2014 r. Zdjęcie: SatiJoy

Sojusz Rosji z nazistowskimi Niemcami na początku II wojny światowej, jej okrucieństwa popełnione wkrótce potem w pobliskiej Polsce i na Ukrainie oraz nazistowska inwazja na Ukrainę i Rosję w 1941 roku pogrążyły cały region w chaosie. Różne frakcje Ukraińców walczyły teraz z nazistami u boku Rosjan, a Rosjanie u boku nazistów, a wszystko to z zamiarem pozbycia się z kraju obu intruzów. Częściowe rozwiązanie nastąpiło wraz z klęską nazistowskich Niemiec w 1945 roku, co umożliwiło wznowienie działalności podziemnej w latach 50. XX wieku, ponownie skierowanej wyłącznie przeciwko Rosji. Znaczna część tej działalności została stłumiona do śmierci Stalina w 1953 roku. Przez cały okres istnienia Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR) do 1991 roku, ukraińskie nastroje nacjonalistyczne utrzymywały się zarówno w kraju, jak i za granicą wśród ukraińskiej diaspory po wojnie. Element prorosyjski utrzymywał się jednak również, szczególnie we wschodniej części Ukrainy, gdzie osadnictwo rosyjskie było bardziej widoczne. Doprowadziło to do wyzwań dla Ukrainy, która w 1991 r. po rozpadzie ZSRR stała się suwerennym bytem.

Kijów, Ukraina – 8 grudnia 2013 r. Zdjęcie: igartist

W 2013 roku prorosyjski prezydent Ukrainy, Wiktor Janukowycz, zerwał swoją wyborczą obietnicę członkostwa w Unii Europejskiej. Protest Euromajdanu doprowadził do odsunięcia Janukowycza od władzy i jego ucieczki do Rosji. Nowe wybory przyniosły najpierw Petro Poroszenkę, który objął władzę na pięć lat, a następnie Wołodymyra Zełenskiego. Rosyjska inwazja na Krym nastąpiła wkrótce po upadku rządu Janukowycza. Referendum o wątpliwej wartości doprowadziło do bezprawnej aneksji Krymu przez Rosję w 2014 roku. Wkrótce potem rozpoczęła się militaryzacja prorosyjskiego ruchu separatystycznego we wschodniej Ukrainie i stało się jasne, że Ukraina musi się bronić, albo oddać znaczny obszar ziemi niesłusznie narodowi. Aktywizm antyrosyjski przybrał różne formy i obejmował tworzenie organizacji paramilitarnych walczących ramię w ramię z ukraińskim wojskiem.

Pułk Azow początkowo wyłonił się jako jedna z takich organizacji. Propaganda Władimira Putina skupiła się na nim jako na jednostce neonazistowskiej. Pułk został założony przez ultranacjonalistów jako ochotnicza grupa milicyjna w 2014 roku specjalnie w celu walki z prorosyjskimi separatystami w Donbasie i miał bazę w Mariupolu. Pod koniec 2014 roku został włączony do Ukraińskiej Gwardii Narodowej, gdzie podlegał bardziej kompleksowej strukturze dowodzenia. Spowodowało to usunięcie skrajnie prawicowych elementów nacjonalistycznych z jego szeregów, co pozwoliło mu na asymilację jako skutecznej jednostki bojowej w ramach wojska. Wszelkie powiązania polityczne z frakcjami prawicowymi pozostały daleko w tyle. Jego szeregi zaczęły składać się nie tylko z Ukraińców, ale także z Żydów, Rosjan i Tatarów krymskich, którzy zostali zobowiązani do przestrzegania Regulaminu Dyscyplinarnego Gwardii Narodowej, aby „poszanować prawa człowieka, honor i godność”. Nagłośniona bitwa pułku z siłami rosyjskimi w Mariupolu zakończyła się przedłużającym się, ostatecznym opór w Hucie Żelaza i Stali Azowstal, gdzie w maju 2022 roku pułk został zmuszony do kapitulacji na rozkaz swojego dowództwa centralnego. Rekrutacja do pułku pozostaje bardzo popularna ze względu na szacunek, jaki pułk zyskał w tym procesie.

Kijów, Ukraina – 11 grudnia 2013 r. Zdjęcie: panaramka

Ten sam aktywizm, który pierwotnie wyrażał się militarnie, dokonał tego już na płaszczyźnie politycznej. W latach 1999–2004 powstał skrajnie prawicowy ruch nacjonalistyczny, Socjalno-Narodowa Partia Ukrainy (SNPU). W 2004 roku SNPU zmieniła nazwę na Swoboda („Wolność”) i przyjęła mniej agresywny ton, aby przyciągnąć szerszą bazę wyborców. Oderwana frakcja SNPU, „Patriota Ukrainy”, utrzymała swoją pierwotną pozycję „awangardy” ruchu nacjonalistycznego. Jej misją pozostaje wspieranie aktywnego oporu wobec rosyjskiej ingerencji w sprawy Ukrainy. W 2011 roku skrajnie prawicowi aktywiści zostali aresztowani za planowanie wysadzenia pomnika Włodzimierza Lenina w kijowskim mieście Boryspol. Podczas protestu Euromajdan, który rozpoczął się pod koniec 2013 roku, bojownicy z Patriotów Ukrainy wraz z innymi partiami nacjonalistycznymi starli się z policją i zaatakowali siedzibę prorosyjskiej Partii Regionów w Kijowie. Obecne pokolenia Ukraińców coraz wyraźniej dostrzegają rosyjskie zamiary, zmierzające do zmuszenia ich do podążania w kierunku, któremu są niechętni, poprzez ingerencję w ich narodowe instytucje polityczne, gospodarcze i kulturalne. Opór wobec tego zjawiska się utrwalił. Ale to nic nowego.

Pragnienie niepodległości i samostanowienia na obszarze dzisiejszej Ukrainy, kontrolowanym przez Hetmanat Kozacki, istniało od XVIi XVIIwieku . W tamtym czasie znaczna część Ukrainy, jaką znamy dzisiaj, leżała w granicach Rzeczypospolitej Obojga Narodów, a konkretnie pod kontrolą polskiej szlachty ziemskiej. Seria trzech rozbiorów Polski dokonanych przez dominujące mocarstwa ościenne: Prusy, Austrię i Rosję w latach 1772–1795 doprowadziła do oddania Rosji znacznej części centralnej i wschodniej Ukrainy. W ten sam sposób zachodnie, ukraińskojęzyczne terytoria Galicji i Bukowiny dołączyły do ​​Zakarpacia w Austro-Węgrzech, gdzie wszystkie trzy pozostały przez 125 lat, aż do jego upadku po I wojnie światowej. Krym, będący częścią Imperium Osmańskiego, został włączony do Imperium Rosyjskiego w 1783 roku.

Rosyjska Cerkiew Prawosławna została narzucona jako dominująca religia na Ukrainie i szybko stała się narzędziem rusyfikacji, mającej na celu podważenie języka i kultury ukraińskiej. Mimo to, dzięki rozwojowi literatury, stymulowanej przez takie talenty jak Taras Szewczenko (1814–1861), który wpływał na ukraińską myśl polityczną przez wiele pokoleń, a nie tylko przez swoje czasy, nastąpiło jednak odrodzenie narodowe Ukrainy. Jego poezja stanowiła akt oskarżenia ucisku społecznego, jakiego doświadczała wówczas Ukraina, i przypominała Ukraińcom o ich kozackim dziedzictwie oraz egalitarnych zasadach panujących w jej wojowniczym społeczeństwie. Rosyjska reakcja na ten ruch doprowadziła do zakazu publikacji w języku ukraińskim, a także przedstawień teatralnych. Wprowadzono ograniczenia w edukacji, co doprowadziło do wysokiego poziomu analfabetyzmu wśród Ukraińców. Rosyjscy historycy stworzyli historię caratu, która przejęła to, co należało do znacznie starszego okresu dominacji Rusi Kijowskiej na Ukrainie, i przekształciła ją w narrację, która ukazywała dominację Rosji w czasach sięgających kilku wieków wstecz. W ten sposób Rosja gloryfikowała własną przeszłość, jednocześnie spychając Ukraińców do roli „Małych Rosjan”, będących w zasadzie biernymi obserwatorami wielkiego schematu globalnych wydarzeń.

W drugiej połowie XIX wieku w kilku miastach powstały tajne stowarzyszenia literackie („hromady”), promujące inicjatywy polityczne, kulturalne i edukacyjne, które podkreślały nacjonalistyczny program Ukrainy . Na przełomie wieków powstała Rewolucyjna Partia Ukraińska, która postulowała utworzenie jednej, niepodległej Ukrainy. Rewolucja rosyjska z 1905 roku przekształciła carską autokrację w quasi-konstytucyjną monarchię, która zapewniła pewną swobodę dla ukraińskojęzycznych publikacji, przedstawień teatralnych i badań naukowych, co ożywiło poczucie nacjonalizmu. Działania polityczne nie przyniosły jednak istotnych zmian w latach poprzedzających I wojnę światową (1914–1918) i w jej trakcie. Rewolucja rosyjska z 1917 roku doprowadziła do upadku caratu, a następnie do długotrwałej wojny domowej, która objęła całe Imperium Rosyjskie. Pod jej koniec bolszewicy wprowadzili jeszcze brutalniejsze tłumienie aspiracji nacjonalistycznych, które miało trwać kilka dekad.

Kijów, Ukraina – 4 grudnia 2013 r.: Setki tysięcy protestują przeciwko zawieszeniu członkostwa w UE i siłowemu rozpędzeniu przez policję proeuropejskiego spotkania „Euromajdanu”. Zdjęcie: natandri

Natomiast ta część zachodniej Ukrainy, która stała się częścią Austro-Węgier, miała znacznie większe szanse na uznanie narodowe. Dotyczyło to w szczególności terenów Galicji i Bukowiny, w których dominowali Ukraińcy. Reformy społeczne i rządowe zapewniły chłopom większą swobodę i możliwości awansu, zarówno na wsi, jak i w mieście. Reformy edukacyjne wprowadziły naukę języka ukraińskiego w szkołach parafialnych. Większa tolerancja religijna umożliwiła praktykowanie katolicyzmu wśród Ukraińców. Powstała ukraińska klasa zawodowa, która zmieszała się z pisarzami uciekającymi przed uciskiem Imperium Rosyjskiego na wschodzie. W połowie XIXwieku narodził się ruch polityczny opowiadający się za zjednoczeniem ukraińskojęzycznej Galicji z Bukowiną i Zakarpaciem. Utworzono oddział Gwardii Narodowej i wydano pierwszą gazetę ukraińskojęzyczną. Powstały liczne stowarzyszenia, które rozwijały literaturę ukraińską, wraz z wybitnymi pisarzami, takimi jak Iwan Franko (1856-1916) i Łesia Ukrainka (1871-1913). Organizacje kobiece i młodzieżowe przyczyniły się do dialogu, promując cele społeczne i polityczne, które podsycały nastroje nacjonalistyczne.

Wraz z wybuchem I wojny światowej ukraińskie organizacje kulturalne zostały zamknięte, a działacze narodowi aresztowani, a niektórzy zesłani w głąb Imperium Rosyjskiego. Po zajęciu Galicji przez wojska rosyjskie język ukraiński został zakazany, a instytucje zamknięte. Ten proces rusyfikacji został zahamowany, gdy terytorium zostało zajęte przez Austriaków. Po rewolucji rosyjskiej w 1917 roku w Rosji ustanowiono Rząd Tymczasowy, który umożliwił krótkotrwały okres odrodzenia narodowego na Ukrainie, obejmujący przywrócenie prasy i stowarzyszeń kulturalnych. Zwołano Wszechukraiński Zjazd Narodowy. Nadał on nowo utworzonej Radzie Centralnej (dalej „Radzie”) władzę na szczeblu ogólnokrajowym i wybrał na jej przewodniczącego Mychajła Hruszewskiego. Dążono do pełnej autonomii terytorialnej Ukrainy. Nic dziwnego, że stosunki z Rosją pogorszyły się, gdy Centralna Rada odmówiła uznania zwierzchnictwa Tymczasowego Rządu Rosji nad Ukrainą i proklamowała Ukraińską Republikę Ludową (UNR) z całkowitą niepodległością, która miała zostać ogłoszona 22 stycznia 1918 r. Na tym etapie I wojna światowa jeszcze się nie zakończyła, a Centralna Rada rozpoczęła oddzielne negocjacje pokojowe z Niemcami i Austro-Węgrami, które doprowadziły do ​​podpisania traktatu pokojowego w Brześciu Litewskim 9 lutego. Wojska rosyjskie wycofały się z Ukrainy w kwietniu, gdy rozpoczęła się nowa ofensywa niemiecko-austriacka.

Przed kapitulacją państw centralnych, w październiku 1918 roku proklamowano odrębną Zachodnioukraińską Republikę Ludową (UNR), obejmującą Galicję, północną Bukowinę i Zakarpacie, co doprowadziło do sporu terytorialnego i konfliktu z Polakami. Późniejszy akt zjednoczenia dwóch państw ukraińskich okazał się trudny, gdy Polacy zajęli Galicję, zmuszając przywódców UNR do emigracji. Wkrótce potem, w Kijowie, UNR została przywrócona w grudniu 1918 roku po wspieranym przez Niemców zamachu stanu, który miał miejsce w kwietniu tego roku. Nowo utworzona UNR nie zdołała jednak zapewnić sobie kontroli nad swoim terytorium w chaosie rosyjskiej wojny domowej. Zarówno siły czerwono-, jak i białoruskie były zaangażowane w konflikt na terytorium Ukrainy. Dodatkowo, siły UNR i grupy partyzanckie, zgromadzone oddzielnie wśród chłopów, których lojalność była podzielona – wspierały albo siły czerwono- lub białoruskie, albo samą UNR.

Siły UNR stanęły w obliczu Polaków na zachodzie, Czerwonych na północy i Białych na południu. Aby sprostać wyzwaniu, zwrócili się ku wojnie partyzanckiej, podobnie jak ich chłopscy rodacy, i rozpoczęli negocjacje z polskim rządem Józefa Piłsudskiego. Sojusz polsko-ukraiński został osiągnięty w kwietniu 1920 roku, ale został zastąpiony przez późniejsze porozumienie między Polską a Rosją Sowiecką w marcu 1921 roku, które uznawało jedynie sowiecką Ukrainę i zezwalało Polsce na zachowanie Galicji i zachodniego Wołynia. Krótki okres suwerenności UNR (1918-1921) dobiegł końca. Jej przywódca, Symon Petlura, szukał schronienia w Polsce, gdzie chroniono go przed ekstradycją żądaną przez Rosję Sowiecką. W 1924 roku przedostał się do Paryża, gdzie założył ukraińskojęzyczną gazetę, ale ostatecznie został zamordowany w 1926 roku przez rosyjskie służby specjalne, Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych, lub, w rosyjskim tłumaczeniu, NKWD.

Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka została po raz pierwszy proklamowana przez bolszewików w grudniu 1917 roku, aby przeciwstawić się rosnącemu ukraińskiemu nacjonalizmowi. Stworzyło to równoległy byt państwowy, który miał rzucić wyzwanie UNR jako władzy zwierzchniej na Ukrainie, w czasie gdy wojna domowa wciąż trwała. Wojna domowa ostatecznie zakończyła się w 1922 roku wraz z proklamacją Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR), składającego się z Rosji, Białorusi, Ukrainy i Zakaukaskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (FSRR). W ten sposób zarządzanie sowiecką Ukrainą i innymi republikami zostało ograniczone do spraw wewnętrznych, podczas gdy władza nad wojskiem, handlem, transportem i stosunkami zagranicznymi została przekazana Moskwie; w efekcie Rosji Radzieckiej i Partii Komunistycznej. Prawo jednostki do secesji z ZSRR okazało się fałszywe. Jak na ironię, w momencie powstania Komunistyczna Partia Ukrainy składała się jedynie w 7% z Ukraińców, a większość stanowili rosyjscy bolszewicy, głównie z regionów wschodnich. Ogólnie rzecz biorąc, biorąc pod uwagę, że 80% ludności kraju stanowili Ukraińcy, poparcie dla bolszewizmu było bardzo ograniczone.

Kijów, Ukraina – 19 grudnia 2013 r.: Masowy protest przeciwko prorosyjskiemu gabinetowi ministrów. Barykada protestujących. Zdjęcie: Asergieiev

Aby jeszcze bardziej stłumić nastroje nacjonalistyczne wśród grup etnicznych innych niż rosyjskie, władze radzieckie zaczęły wprowadzać programy wspierające narodową tożsamość kulturową. Ponownie pojawiły się szkoły ukraińskojęzyczne i wydawnictwa literackie. Ruch ten dał głos niektórym osobom promującym bliższe stosunki z Europą. Ten proces ukrainizacji wzbudził pewne zaniepokojenie w sowieckim kierownictwie w czasie, gdy Stalin wyłonił się jako dominująca postać jako sekretarz generalny Partii Komunistycznej, przewodniczący Rady Ministrów Związku Radzieckiego, a ostatecznie w latach 30. XX wieku został dyktatorem. Doszło wówczas do głębokiego odwrócenia postępów w kierunku samoświadomości narodowej, które zostały zastąpione programem, który miał je całkowicie zniweczyć. W 1928 roku wprowadzono pięcioletni plan gospodarczy, który kolektywizował ziemię rolną, zniósł prywatną własność ziemi i wprowadził przymusowe rekwizycje zboża na potrzeby wyżywienia rosyjskich miast. W latach 1931-33 program ten doprowadził do śmierci milionów Ukraińców. Po tej tragedii wkrótce nastąpił Wielki Terror Stalina, który doprowadził do zamordowania lub zesłania setek tysięcy ukraińskich przedstawicieli zawodów, duchowieństwa, wojska i świata akademickiego w latach 30. XX wieku, poprzedzających wybuch II wojny światowej.

Walka o tożsamość narodową trwała już od prawie 250 lat, a idea ta przetrwała pomimo ucisku ze strony Imperium Rosyjskiego. Umożliwiono jej w dużej mierze wyrażenie siebie na zachodniej Ukrainie, w obrębie Austro-Węgier, co zapewniło jej wystarczającą obecność, by stawić czoła horrorowi, który miał miejsce w pierwszej połowie XX wieku,a następnie trwać przez resztę ery sowieckiej. Równocześnie istniała wrodzona zdolność obywateli narodu, historycznie rzecz biorąc, jego dominującego chłopstwa, do samodzielnego niesienia sztandaru narodowości, a w razie potrzeby do stawiania oporu uciskowi poprzez zbrojną rebelię lub poprzez utworzenie nieustępliwej podziemnej siatki partyzanckiej.

Tak jest i dziś. Wojna partyzancka jest głęboko zakorzeniona w psychice narodu, dzięki czemu reakcja na agresję jest spontaniczna i natychmiastowa. Wsparcie dla ukraińskiego nacjonalizmu w obecnym konflikcie z Rosją przybierało wiele form, ale nie obejmowało neonazizmu, jaki Rosja przejawiała we własnych szeregach i społeczeństwie. Ukraińscy partyzanci działają obecnie na kontrolowanych przez Rosję obszarach Ukrainy, atakując bazy wojskowe na Krymie i w Donbasie; identyfikując rosyjskie cele ataków artyleryjskich i rakietowych; zakłócając ruch kolejowy; i mordując funkcjonariuszy wojskowych i rządowych. Szkolenie nowych cywilów przez ukraińskie wojsko i grupy paramilitarne trwało przez cały okres ośmioletniej wojny ze wspieranymi przez Rosję separatystami we wschodniej Ukrainie. Trwa i będzie trwać tak długo, jak długo Rosja będzie prowadzić agresywną wojnę, przypominając okupantom, że nie mogą spać bezpiecznie na tej ziemi.

Copyright @Kost Elisevich, MD, PhD 2023. Wszelkie prawa zastrzeżone. Wszelkie nielegalne powielanie tych treści będzie skutkować natychmiastowym podjęciem kroków prawnych.