Angst heeft in een autoritaire samenleving een zekere subtiele aantrekkingskracht. Het dwingt kwetsbare mensen tot een staat waarin ze de aanstichter van angst vereren in ruil voor zelfbehoud. Geassocieerd zijn met de leider betekent veiligheid en comfort vinden in de eigen leefomstandigheden. Bovendien betekent het nastreven van meer gunst bij de leider een uiting van loyaliteit boven die van anderen.
We zijn vertrouwd geraakt met de persoonsverheerlijking, een middel waarmee een heroïsch beeld van een leider wordt gecreëerd op een manier die kracht, patriottisme en het ideaal van een natie uitstraalt. Historisch gezien werd kracht in de Russische cultuur beschouwd als het vermogen om angst in te boezemen. Zo was de persoonsverheerlijking van Stalin en zo is die ook in het huidige Russische regime de afgelopen tien jaar en langer aanwezig geweest. Het treft vooral degenen die dicht bij het centrale gezag staan, maar doordringt de bevolking soms in zo'n mate dat de meest absurde uitspraken van het regime als de waarheid worden aangenomen en onweerlegd blijven. Een meegaande en afhankelijke staatsmedia neemt deel aan een schijnvertoning van desinformatie, onverdraagzaamheid en regelrechte leugens die probeert het idee van rechtvaardigheid in een gebrekkige samenleving te versterken.
Autoritarisme is niet uniek voor Rusland. Het bestond gedurende de hele periode waarin Rusland zich vestigde als een door de tsaristische heerser geleide natie. Het bereikte zijn hoogtepunt in de 300 jaar durende Romanov-dynastie, die eindigde met de executie van de regerende familie door de bolsjewieken in 1918. De Russische Revolutie bracht idealen van sociale gelijkheid met zich mee, de hoop voor een nieuwe natie. De herstructurering van deze nieuwe natie begon na de Russische Burgeroorlog (1917-1922), maar schoot al snel tekort in het bereiken van het beoogde doel. Het Russische Rijk dat aan de revolutie voorafging, werd onder leiding van Vladimir Lenin hervormd tot de Unie van Socialistische Sovjetrepublieken (USSR). Zijn dood, op 53-jarige leeftijd in 1924, maakte de weg vrij voor de troonsbestijging van Josef Stalin. Volgens historicus Serhy Yekelchyk, in zijn boek "Oekraïne: De geboorte van een moderne natie", maakte Stalins bewind een einde aan "de mythe van de revolutie" en "verstevigde het de privileges van een nieuwe klasse van bazen, een onzekere en cynische generatie van kameleonachtige bureaucraten die hun loyaliteit verschuldigd waren aan de opperste meester in het Kremlin."
, die tijdens de revolutie en de burgeroorlog zelf wreedheden had begaan (Robert Service. Stalin: A Biography. 2004. ISBN 978-0-330-41913-0; Simon Sebag Montefiore. Stalin: The Court of the Red Tsar, Knopf, 2004 ISBN 1-4000-4230-5), hield zich nu bezig met politiek gemotiveerde vervolging en executie van rivalen, evenals regelrechte moorden. De brutaliteit van Stalin zou niet alleen binnen zijn regime bekend worden, maar bij iedereen die in zijn gebied woonde. Uit angst ontstond een cultus. Zijn genocidale uithongering van Oekraïne, de Holodomor (1932-1933), werd veroorzaakt door een landbouwbeleid dat landbouwgrond collectiviseerde, landeigenaren criminaliseerde en met name Oekraïens graan stal om de Russische steden te voeden. De schijnbare successen van de Sovjet-economie konden zo worden getoond aan westerse journalisten die gedwongen waren in deze steden te verblijven. Het was Stalins manier om een weerbarstige natie te terroriseren door haar te verzwakken en tot onderwerping te dwingen.
Volgens conservatieve schattingen eiste de tragedie de levens van meer dan 5 miljoen Oekraïners en werden er meer dan 300.000 gedeporteerd naar afgelegen gebieden in de Sovjet-Unie. Ondanks de berichtgeving van Malcolm Muggeridge (Manchester Guardian) en William Henry Chamberlin (Christian Science Monitor) over wat er werkelijk was gebeurd, bleef de kwestie decennialang in de schaduw staan van Russische ontkenningen. Pas tijdens de Gorbatsjov-jaren (1985-1991), toen een geest van glasnost of 'openheid' een grondig onderzoek mogelijk maakte, werd het verhaal in zijn volle omvang verteld. Dit werd mede gestimuleerd door hoorzittingen van een Amerikaanse congrescommissie in 1986. Een wetenschappelijk werk van Robert Conquest ('Harvest of Sorrow'), gepubliceerd in 1986, maakte een einde aan de Russische ontkenning door de details van de gepleegde wreedheden uiteen te zetten.
De jaren dertig waren nog maar net voorbij toen een paranoïde Stalin zijn 'Grote Zuivering', beter bekend als de 'Grote Terreur' (1936-1938), lanceerde. Hij ontdeed zich van zijn daadwerkelijke of vermeende tegenstanders en iedereen die zijn gezag zou kunnen ondermijnen. In totaal leidde dit tot de dood van een miljoen mensen of meer. Veel van deze gruweldaden vonden plaats in Oekraïne en waren gericht tegen militaire leiders, intellectuelen en politieke figuren. In Odessa werden minstens 29 massagraven gevonden, waarin meer dan 8.000 lichamen werden aangetroffen. In Vinnytsia werden er nog meer ontdekt, met naar schatting 11.000 lichamen.
Het grootste massagraf in Oekraïne werd ontdekt in Bykivnia, een district van Kiev, waar naar schatting meer dan 100.000 lichamen werden gevonden. De slachtoffers waren een mengeling van mensen die bezweken aan Stalins schrikbewind en lokale gevangenen die zonder proces waren geëxecuteerd door terugtrekkende Sovjettroepen tijdens de nazi-invasie van Oekraïne in 1941. De gruweldaad werd achteraf door de Sovjets toegeschreven aan de nazi's en als zodanig gegraveerd op een monument dat als gedenkteken was opgericht. Een regeringscommissie, in december 1988 ingesteld door de Raad van Ministers van de Oekraïense Socialistische Sovjetrepubliek (SSR), heeft een groot aantal van deze slachtoffers opgegraven en getuigenissen van meer dan 200 ooggetuigen verzameld. Zij bevestigden dat de executies inderdaad waren uitgevoerd door stalinistische elementen, waaronder de geheime politie van het regime, de NKVD. De inscriptie op het gedenkteken met betrekking tot de verantwoordelijken werd dienovereenkomstig toegeschreven aan de NKVD. Aan deze tragedie moet nog het aantal onterecht veroordeelde personen en hun families worden toegevoegd, die naar andere, onherbergzame regio's van de Sovjet-Unie werden gedeporteerd om daar de rest van hun leven door te brengen, zonder ooit naar huis terug te keren.
Stalin sloot zich vlak voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog aan bij nazi-Duitsland, zoals overeengekomen in het Molotov-Ribbentrop-niet-aanvalsverdrag (1939). Rusland nam vervolgens deel aan de invasie van het nabijgelegen Polen en veroverde een groot deel van het oostelijke grondgebied kort nadat de nazi's hun eigen invasie vanuit het westen waren begonnen. Daar gingen de wreedheden door met een reeks door de Sovjet-Unie georganiseerde massa-executies in 1940, waarbij 22.000 Poolse militaire officieren en prominente leden van de Poolse samenleving, waaronder academici, professionals en politieke leiders, om het leven kwamen. Deze gebeurtenissen staan nu gezamenlijk bekend als het bloedbad van Katyn. De Russen ontkenden tot november 2010, toen de Doema eindelijk de verantwoordelijkheid aanvaardde en een verklaring in die zin afgaf. Desinformatie en de verspreiding van de oude Sovjetleugen overheersen echter in het land en de rechtbanken hebben zich over de kwestie stilgehouden.
De erfenis van wreedheid werd overschaduwd door de omwenteling die de nazi-invasie van de Sovjet-Unie en de daaropvolgende gewelddadige strijd teweegbrachten. De Sovjetpropaganda schilderde dit af als de Grote Vaderlandse Oorlog, geleid door de Russen, waarin Stalin nu werd neergezet als de broodnodige heldhaftige leider van een nieuw tijdperk. De herinnering aan de terreur van de jaren dertig bleef echter, met name onder degenen binnen het regime, voortleven tot Stalins dood op 74-jarige leeftijd in 1953. Nikita Chroesjtsjov volgde hem op als eerste secretaris van de Communistische Partij en veroordeelde Stalin uiteindelijk voor zijn vele misdaden en de 'persoonlijkheidscultus' die hij had gevestigd. Dit gebeurde in de vorm van een rapport van Chroesjtsjov aan het 20eCongres van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie in 1956. De Koude Oorlog was inmiddels een gevestigde orde en duurde voort tot de val van de Sovjet-Unie in 1991.
In de politieke en economische chaos die volgde, raakte de nieuwe regering onder Boris Jeltsin in 1991 in de greep van corruptie. Criminele elementen binnen de Russische samenleving vermengden zich met gedesillusioneerde agenten van de geheime politie en prominente figuren binnen de centrale leiding. Deze laatsten probeerden flink te profiteren van de snelle privatisering van de industrie en de financiële sector. Deze omstandigheden zouden de werking van de staat blijven beïnvloeden. Het was in deze omgeving dat een anonieme bureaucraat genaamd Vladimir Poetin het politieke toneel betrad, aanvankelijk in de administratie van Anatolië Sobchak, destijds burgemeester van Sint-Petersburg. Daarna trad hij toe tot het Kremlin als contactpersoon voor het presidentiële vastgoedbeheer en vervolgens als plaatsvervangend stafchef in de presidentiële administratie. De details van Poetins opkomst worden uiteengezet in Craig Ungers House of Trump House of Putin, Masha Gessens “The Man Without a Face,” Philip Shorts “Putin,” Fiona Hill en Clifford Gaddy’s “Mr. Putin: Operative within the Kremlin (Geopolitics in the 21stCentury ),” en Steven Lee Myers’ “The Rise and Reign of Vladimir Putin.”
Het was toen Poetin de leiding overnam van de nieuw opgerichte Federale Veiligheidsdienst (FSB), de opvolger van de KGB, dat hij de gebeurtenissen van die tijd begon te manipuleren in zijn eigen voordeel. Hij gebruikte de beschikbare middelen om acties te ondernemen die uiteindelijk zijn opkomst tot het presidentschap zouden vergemakkelijken toen Jeltsin hem rond de eeuwwisseling de macht overdroeg. Het meest opvallend hiervan leek de organisatie van de bomaanslagen op flatgebouwen, die zouden leiden tot beschuldigingen van Tsjetsjeens terrorisme en die op hun beurt Poetins invasie van Tsjetsjenië in 1999 rechtvaardigden. Twee van de vier bomaanslagen betroffen flatgebouwen in Moskou en in totaal kwamen 300 mensen om het leven. Deze gebeurtenissen zijn beschreven in zowel "Blowing Up Russia: The Secret Plot to Bring Back KGB Terror" van Yuri Felshtinsky en Alexander Litvinenko als in "Putins Kleptocratie" van Karen Dawisha. Men herinnert zich wellicht de moord op Litvinenko in Engeland door Russische agenten met radioactief polonium-210, niet lang nadat hij Poetins banden met de criminele onderwereld had onthuld.
De Tsjetsjeense oorlog (1999-2000) toonde Rusland Poetins vastberadenheid om een concrete bedreiging voor Rusland zelf te overwinnen en maakte de opkomst mogelijk van een persoonlijkheid die ten tijde van zijn aantreden als president feitelijk onbekend was in het land. Door de FSB te integreren in een regeringssysteem dat al corrupt was door criminele elementen, creëerde Poetin een eigen klasse van afhankelijke oligarchen die hij verrijkte door middel van een voortdurend privatiseringsproces. De controle over een groot deel van de Russische economie, evenals Poetins eigen veiligheid, was nu gecentraliseerd. Alles moest van hem afhankelijk worden, net zoals dat bij Stalin het geval was geweest.
Een opvallend verschil was echter Poetins steun voor de heropleving van de Russisch-Orthodoxe Kerk (ROC) als een belangrijke factor in het Russische leven. Ooit door het Sovjetregime afgedaan als irrelevant voor het leven van het Russische volk, werd de ROC opnieuw gevestigd als een fundamenteel aspect van de Russische geschiedenis en het nationalisme. Maar er was een addertje onder het gras. In plaats van haar rol als promotor van het christelijk geloof ter ondersteuning van haar idealen te hervatten, heeft de ROC zich laten gebruiken als politiek instrument ter ondersteuning van de ergste wreedheden van Poetins regime en is ze een nieuwe afhankelijkheid daarvan geworden. De combinatie van een diepgeworteld geloof, een gevoel van nationalisme en lotsbestemming, samen met de creatie van een sterke en angstaanjagende leider als Poetin, heeft geleid tot een nieuwe persoonlijkheidscultus die diep verankerd is in de Russische cultuur. Strijdlustige retoriek voedt dit verhaal. Hoe misleidend de lotsbestemming ook mag zijn, de intentie lijkt doorslaggevend te zijn.
Een van de meest flagrante voorbeelden van de mate waarin retoriek de taal van sektarisme ondersteunt, is de recente promotie van satanisme door Dmitri Medvedev, de huidige vicevoorzitter van de Russische Veiligheidsraad en voormalig president van Rusland (2008-2012). In een recente toespraakverwijst hij naar de "gekke nazi-drugsverslaafden" in Oekraïne en de noodzaak om "de opperheerser van de hel te stoppen", waarmee hij wellicht de rol van de Verenigde Staten en hun westerse bondgenoten in de steun aan Oekraïne impliceert. Simpel gezegd is het een strijd tussen goed en kwaad, waarbij de nadruk ligt op het idee dat Poetins regime de enige bron van waarheid is en dat al het andere "ingewikkelde leugens" zijn.
Voltaires waarschuwing dat "wie je absurditeiten kan laten geloven, kan je ook gruweldaden laten begaan" is hier evenmin van belang. Het lijkt erop dat een natie tot gruweldaden kan worden aangezet zodra ze zich aan een cultus heeft overgegeven, en dat ze zich aan een cultus heeft overgegeven zodra ze absurditeiten is gaan geloven.
Een reeks moorden op politieke rivalen, journalisten, activisten, overheidsfunctionarissen en oligarchen die Poetins legitimiteit of zijn regime in twijfel trokken, heeft de oppositie niet het zwijgen opgelegd. Tegelijkertijd is Poetin er echter wel in geslaagd een op angst gebaseerd autoritair regime te creëren en in stand te houden dat de Russische samenleving blijft domineren met een verhaal dat een gevoel van nationale lotsbestemming uitstraalt, ondanks de overduidelijke criminele tekortkomingen waarop het is gebaseerd. Zo heeft een paranoïde leider wederom een cultus gevestigd die de gedachte wil verspreiden dat dit alleen de toekomst van het land zal garanderen, maar niets is minder waar.
Copyright @Kost Elisevich, MD, PhD 2022. Alle rechten voorbehouden. Elke illegale reproductie van deze inhoud zal leiden tot onmiddellijke juridische stappen.
Wauw. Nogmaals hartelijk dank.