Slæmir leiðtogar og gagnlegir fávitar

Endurtekin martröð sögunnar hefur verið komu kjörinna leiðtoga sem öðluðust völd með því að efla popúlískan hugsunarhátt gagnvart sundrandi málum eins og innflytjendamálum, kynþáttafjandskap og stéttabaráttu. Loforð þeirra um breytingar myndi kosta sitt – sú opinberun að framkvæmdavaldið veitti þeim heimild til að breyta stjórnunarháttum til að henta tilgangi þeirra. Breytingar myndu koma í formi dómsúrskurða og fjárhagslegs þrýstings á stofnanir sem áttu að hefta handahófskennda framkvæmd framkvæmdavalds yfir almannaheill og eftirlit með samfélaginu með öðrum hætti. Þetta mynstur er kunnuglegt og hefur komið fram á 20. öldinni, einkum í Sovétríkjunum og nasistaþýskalandi. Það leiddi til stofnunar kúgandi einræðisstjórna sem ekki aðeins komu á stjórn á eigin samfélagi heldur réðust einnig á utanríkisstefnu sem gerði heiminn óöruggari.

Tveir aldrandi leiðtogar, Vladímír Pútín og Donald Trump, hafa nú farið svipaða leið í átt að eigingjörnum áætlunum sem ætlað er að tryggja einhvers konar arfleifð sem, án vitundar þeirra, mun ná hinu gagnstæða af því sem stefnt var að. Hvorugur þeirra hefur þegar tekist að lækka siðferðisstöðu landa sinna og skammast sín í leiðinni. Báðir eru staðráðnir í að endurskipuleggja alþjóðaskipanina en ekki með einhverri óeigingirni sem myndi tryggja velferð allra þjóða. Tilgangur þeirra er frekar að tryggja að hinir voldugu erfi réttinn til að ráðstafa kjörum sínum fyrir restina af mannkyninu sem hefur ekki getu til að beisla sama eyðileggjandi kraft og þeir búa yfir. Lexíurnar sem virðast hafa verið dregnar af átökum heimsstyrjaldarinnar á síðustu öld virðast umbreytandi og varanlegar en eru nú að láta undan öflum einræðis á þann hátt að svipaðar afleiðingar eru í hættu. Loforð Sameinuðu þjóðanna og annarra alþjóðlegra stofnana eins og Alþjóðlega sakamáladómstólsins um að halda slíkum leiðtogum og stjórnum þeirra niðri hefur ekki reynst nægjanlegt til að tryggja heiminum þá skipan sem hann þarf til að starfa til að bæta hag allra þjóða. Von mannkynsins um þessar mundir er ekki aðeins háð úrslitum styrjalda sem þessir leiðtogar hafa hafið heldur einnig vilja þeirra, innlendra sem alþjóðlegra, sem verða að standast áhrif þeirra.

Vladímír Pútín hittir Donald Trump á G20 leiðtogafundinum í Osaka í Japan í júní 2019. Mynd: Kreml.

Trump 
Forsetinn er í miðjum hópi hollustusinna og fjölskyldumeðlima sem hafa tekist á við spillingu af stærðargráðu sem aldrei hefur sést áður í bandarískum stjórnvöldum. Virðing Trumps gagnvart Pútín, þrátt fyrir að hann hafi áður látið af sér glæpastarfsemi bæði innanlands og á alþjóðavettvangi, kemur ekki á óvart miðað við siðleysi hans sjálfs. Það er ólíklegt að áform hans um að fella niður tolla á kaupendur rússneskrar orku sem lagðar voru á með Graham-frumvarpinu, sem samþykkt var í öldungadeildinni með 86 atkvæðum gegn 11 og hann undirritaði nýlega, muni ekki hræðast af þeirri reiði tvíflokkaávítu sem fylgdi í kjölfarið. „Samningurinn“ eins og Trump kallaði hann, í skiptum fyrir Bandaríkjamann sem Rússar fangelsuðu , frelsaði ekki aðeins rússneska orku til útflutnings í magni sem ekki næði til að bregðast við eldsneytisskorti Bandaríkjanna heldur afnam einnig viðskiptaþvinganir á einstaka Rússa sem voru samsekir í stríðsátökum Pútíns, fjármálastofnanir Rússa og jafnvel ólöglegan skuggaflota hans. Í viðbrögðum við fréttunum Tom Nichols í The Atlantic: „Trump er veikburða maður sem lætur sterkari og klárari menn óttast,“ og Andrew McCarthy bætti við í National Review að bandaríski forsetinn „hafi tekið afstöðu með alræðissinnum gegn bandalagsríkjum Evrópulýðræðisins sem hann nýtir sér.“ Þessi aðgerð Trumps hefur einnig leitt til frekari dónalegrar gagnrýni, bæði heima og erlendis, sem gerir hann að miðpunkti opinberrar háðs á sérstaklega óhentugum tíma fyrir þingkosningar þjóðarinnar. Flækjustig hans gagnvart rússneska leiðtoganum hefur vakið upp aftur stimplunina sem hann er eignuð sem „gagnlegi fáviti“, hugtak sem Kreml notar til að flokka þá sem eru undirgefnir málstað sínum. Til að gera illt verra vísaði Steven Witkoff, „sérstakur“ sendiherra Trumps til Rússlands, sem gegndi hlutverki lykilsamningamanns í friðarviðræðum, óafvitandi til Pútíns sem „mannúðarmanns“ í tilefni af frelsun bandaríska stríðsfangans, sem virðist vera óáreittur af glæpafortíð Pútíns og áframhaldandi stríðsglæpum. 

Vladimír Pútín, forseti Rússlands, tekur í höndina á Steve Witkoff, sérstökum sendimanni Donalds Trumps forseta, í heimsókn sinni til Kremls 5. september 2026. Mynd: Kreml

Mikilvægara er að nýlega bárust fréttir af óboðuðum truflunum á Starshield kerfinu, sem rekur gervihnattasamskipti á hernaðarstigi í varnarmálum, og á Starlink kerfinu, sem bæði eru notuð af úkraínska hernum. Takmarkanirnar hafa hindrað hlerun rússneskra þotuknúinna dróna sem miða á borgir Úkraínu. Starlink hefur einnig útvegað getu til að miða árásir á óvinamannvirki á tímabundið hernumdu svæðum Úkraínu, sem og leiðir til að flytja mat og vatn úr lofti til að færa stöður áfram á vígstöðvunum. Nú virðist sem Elon Musk hafi borið ábyrgð á ákvörðuninni um að neita Úkraínu um hið síðarnefnda, þó erfitt sé að skilja hvernig þetta hefði gerst án vitundar Trump-stjórnarinnar eða að minnsta kosti bandaríska varnarmálaráðuneytisins. Starshield kerfið, sérstaklega, er undir stjórn varnarmálaráðuneytisins og tvíflokkahópur öldungadeildarþingmanna hefur kallað eftir því að yfirlögregluþjónn varnarmálaráðuneytisins rannsaki dómgreindarbrestinn.

Í miðri þessari hörmung hefur Trump kallað eftir því að Zelenskyj verði skipt út fyrir og að kosningar fari fram á meðan stríðið heldur áfram ótrauður á úkraínsku yfirráðasvæði. Hann hefur kennt Zelenskyj um skort á dísilolíu í Bandaríkjunum og dregið þannig úr ábyrgð sinni á hnattrænu kreppunni með stríðinu sem hann hóf í Mið-Austurlöndum. Herferð Úkraínu gegn olíuhreinsunarstöðvum Rússlands hófst árið 2023, löngu fyrir stríð Trumps. Markmiðið var að draga úr tekjum af olíuútflutningi sem Rússland fékk til að fjármagna stríðsvél sína og draga úr framboði á eldsneyti fyrir herinn til að stjórna stríðinu. Herferðin hefur stigmagnast smám saman með 32 árásum skráðum á fyrstu fimm mánuðum ársins 2026 og hefur leitt til þess að Rússland hefur þurft að takmarka eða banna útflutning á dísilolíu til að tryggja eigin birgðir. Átakið hefur tekist að draga úr hráolíuvinnslu Rússlands niður í 20 ára lágmark og minnka olíuhreinsunargetu um meira en 40%.

Fyrir árið 2026 flutti Rússland ekki beint inn olíu til Bandaríkjanna vegna banns við hráolíu og olíuafleiðum þeirra. Það kaldhæðnislega fyrir Trump snýst um þá staðreynd að dísilolíukreppan hans magnaðist upp með upphafi stríðsins í Mið-Austurlöndum í febrúar 2026, sem leiddi til þess að verð á dísilolíu hækkaði í sögulegt hámark í september. Ógnirnar sem nú eru við Hormuz-sund í Persaflóa, þar sem allt að 20% af olíuflutningum er enn hindrað og getur breyst til hins verra hvenær sem er, og Bab el Mandeb-sund í Rauðahafinu, þar sem um 90% af olíuflutningum hefur orðið fyrir áhrifum, eru aðalástæðan fyrir heimsku Trumps, ekki Úkraína.

Í öðru lagi kemur meirihluti erlendrar hráolíu sem kemur til Bandaríkjanna frá Kanada , sem nemur yfir 60% af öllum innfluttum hráolíu, en Mexíkó er í öðru sæti og útvegar yfir 10%. Kanadísk þunga hráolía er sérstaklega unnin í Bandaríkjunum í dísilolíu með lágu brennisteinsinnihaldi og annað eldsneyti. Reyndar eru bandarískar olíuhreinsunarstöðvar í Miðvesturríkjunum sérstaklega hannaðar til að vinna úr þunga hráolíunni sem flutt er inn frá Vestur-Kanada. Þessi staða undirstrikar annan vandræðalegan þátt í utanríkisstefnu Trumps sem hefur beinst að Kanada í viðskiptasamböndum og sem hagfræðingar hafa gagnrýnt fyrir að rangfæra staðreyndir sem réttlæta aðferð hans. Viðskiptastríð hefur hafist að ástæðulausu og hefur síðan falið í sér alger innflutningsbönn á sumum vörum. Þessi staða virðist nú að hluta til skýra hvers vegna Trump kallar á Rússa um dísilolíu þegar eigin birgðir Rússlands virðast ófullnægjandi frekar en Kanada sem Bandaríkin deila beinni olíuleiðslu með.

Pútín
Rússneski leiðtoginn veit ekkert um siðferði og má þakka fyrir að hafa stofnað eigin töluverða kleptókratíu sem hann dulbýr í formi lítillega lögmætrar ríkisstjórnar. Stjórnmálaofbeldi er viðurkennd hegðun þegar hún nýtur hans samþykkis. Eitrunin á Alexander Litvinenko í Englandi árið 2006, skotárásin á Boris Nemtsov á brú í Moskvu árið 2015 og eitrunin á Alexei Navalny eru morð á aðeins nokkrum af mörgum sem hafa komið Pútín á einn eða annan hátt í opna skjöldu. Þessi venja hefur haldist óbreytt alla valdatíð Pútíns og er viðurkennd leið til að viðhalda stjórn í aðstæðum þar sem ekki er hægt að leysa málið á annan hátt. Merkilegasta morðið sem stafaði af stríði Pútíns í Úkraínu var morðið á Yevgeny Prigozhin árið 2023 eftir vopnaða uppreisn Wagner-hóps hans gegn herforingja Rússlands. Hann var felldur af lífi með sprengju sem sprengdist í loft upp í flugvél hans.

Ein af risaskekkjum Pútíns, Scheherazade, sem er 146 metra löng, var gerð upptæk af ítölskum yfirvöldum. Mynd: DrDuu 007 án breytinga.

Pútín, sem er kannski enn eigingjarnari en bandaríski starfsbróðir hans, getur gert tilkall til fjölda einkaréttar opinberra íbúða, einbýlishúsa eða halla um allt Rússland. Þær glæsilegustu eru að finna í Sochi við austurströnd Svartahafsins og við bökk Valdai-vatns norðaustur af Moskvu. Pútín er einnig tengdur flota allt að 10 snekkju- og risaskekkjuskipa sem eru tengd skelfyrirtækjum eða samstarfsmönnum fámennisflokksins. Þekktustu eru risaskekkjan Graceful, metin á 100 milljónir dala, sem nýlega var í fylgd eyðileggjara þar til hún slökkti á stafrænu sjávarmælingatæki sínu og hvarf sjónum, og Scheherazade, metin á 700 milljónir dala, sem er nú á Ítalíu eftir að ítölsk yfirvöld gerðu hana upptæka.

Þessar eignir blikna í samanburði við eigingjarna heimsvaldahyggju hans um að endurreisa Rússneska heimsveldið, viðleitni sem reynist vera brú of langt. Stríðin í Tsjetsjeníu, Georgíu og sérstaklega núna í Úkraínu hafa reynst vera hindrun þar sem nýjasta stríðið ógnar ekki aðeins rússneska hagkerfinu heldur sýnir einnig að herinn er ekki eins góður og auglýst var. Samt heldur hann áfram þrátt fyrir að tapa fótfestu í Úkraínu og tæma her sinn af mannafla og vopnum vegna þess að hann getur ekki hætt af ótta við að missa það sem eftir er af virðingu sinni innanlands og hugsanlega líf sitt. Nú, sem ákærður stríðsglæpamaður, heldur Pútín áfram að safna skrá yfir stríðsglæpi með herferð sem felur í sér augljósa eyðileggingu á borgaralegum innviðum og morð á saklausum borgurum. Hvorki hann né vinir hans hafa neina réttlætingu fyrir þessum gjörðum sem geta aðeins þjónað til að hryðja og kúga fólk sem stefnir að því að tryggja sér almennilegt lýðræði laust við áhrif kúgunarstjórnar Rússlands.

Hjartaskurðstofa í Strazhesko-stofnuninni í læknavísindaakademíunni í Kænugarði eyðilagðist nýlega í rússneskri drónaárás. Mynd: Úkraína í gegnum X

Þann 4. febrúar 2022, rétt fyrir opnunarhátíð Vetrarólympíuleikanna og 20 dögum fyrir innrásina í Úkraínu, hitti Pútín Xi Jinping. Á dagskrá málsins var samkomulag um að Rússland myndi útvega Kína frekari jarðgas, sameiginleg yfirlýsing um „takmörkunarlaust“ samstarf Kína og Rússlands og nokkuð sérkennileg yfirlýsing þar sem hann andmælti frekari stækkun NATO. Yfirlýsingin var í samræmi við fyrri röksemdir Pútíns gegn „innrás“ NATOá vesturlandamæri Rússlands, röksemdir sem þjónuðu frekar hans brengluðu útgáfu af atburðunum en raunveruleikinn lýsti yfir. Reyndar voru Austur-Evrópulönd, sérstaklega, á þeim tíma að krefjast aðildar að NATO, varnarsamtökum, sem leið til að vernda eigin hagsmuni gegn framtíðarárásum Rússa. Óþægilegar minningar um efnahagslægð og samfélagslega kúgun sem urðu undir oki rússneskrar yfirráða á tímum kalda stríðsins voru enn ríkjandi.

Síðan þá hefur Kína stutt Rússland verulega í stríðinu og orðið að yfirráðasvæði Rússlands frummarkaður fyrir olíu og gas sem Vesturlönd höfðu refsað. Á milli desember 2022 og ágúst 2026 eignaðist Kína 50% af hráolíuframleiðslu Rússa olíuútflutningur og 37% af kolum þess. Kínverskur útflutningur Til Rússlands hafa meðal annars verið neysluvörur, atvinnubifreiðar, einkum vörubílar, iðnaðarvélar, rafeindabúnaður og sjálfvirkur búnaður. Mikilvægast af þessu hefur verið tvíþætt notkunartækni sem hafa útvegað rússneskum hernaðariðnaði nauðsynlega hluti til vopnaframleiðslu og gert Kína að aðalhvatamanni stríðsins í Rússlandi. Kína hefur vélar sem eru leynilega afhentar fyrir dróna Rússa á síðasta ári og nýlega hefur sent örþotuhreyflar til að bæta frammistöðu sína enn frekar. Í staðinn hefur Rússland undir stjórn Pútíns orðið svo skuldsett við Kína að það gæti að lokum stofnað framtíð þess í hættu umfram það tjón sem stríðið sjálft hefur valdið. Ennfremur, frá upphafi stríðsins, hefur Rússland fjármálakerfið hefur orðið sífellt háðari kínverska júaninum og lánskjörum þess, sem veikir fullveldi rússnesku rúblunnar og skapar alvarleg lausafjárvandamál í fjármálakerfi sínu í einu þegar varasjóðir þess eru að tæmast vegna stríðsins.

Ósamhverft samband Rússlands við Kína hefur leitt til þess að það er ekki lengur talið sjálfstæður alþjóðlegur aðili heldur frekar undirmaður eða „ minni samstarfsaðili “ í hnattrænni stefnu Kína. Kína hefur ekki aðeins notið góðs af kaupum á rússneskri olíu af lágu verði heldur einnig verið varið fyrir alþjóðlegu eftirliti með hagsmunum sínum í Kyrrahafinu, sérstaklega þeim sem snúast um Taívan. Þetta kom til vegna þess að athyglin hefur færst yfir á áframhaldandi stríð Pútíns í Evrópu og kannski nú líka með áframhaldandi stríði Trumps í Mið-Austurlöndum. Í Kreml-máli hefur Pútín sjálfur orðið að „gagnlegum fávita“ Xi Jinpings.

Eftirmáli 
einræðissinnar eru tækifærissinnar. Þeir eru fyrst og fremst staðráðnir í að ná yfirburðum yfir aðra, þar á meðal samverkamenn sína. Þeir eins og Trump eru hvatvísir og skortir nauðsynlega andlega hæfileika til að haga sér á útreiknaðan hátt, sem leiðir til þess að þeir spila spilin sín of fljótt. Þeir verða fórnarlömb þeirra eins og Pútíns sem eru betur þjálfaðir, agaðri og færari í að nýta sér stöðu sína með því að skerða stöðu annarra og spila á veikleika þeirra. En Pútín þjáist af of mikilli yfirvegun, sem er áberandi og ómótstæðilegur eiginleiki sjálfsdýrkunar hans. Það hefur leitt til þess að hann heldur ekki aðeins áfram stríði sínu í Úkraínu heldur ógna Evrópu sjálfri. Traust hans á stuðningi Xi Jinping, sem hefur ekki hafið stríð, er enn lykilatriði til að ná markmiðum sínum í Evrópu en með því að gera það er Pútín að selja Rússland og skilja Kína eftir sem helsta hagnaðarmanninn af þessari alþjóðlegu sorglegu gamanmynd.

Höfundarréttur @Kost Elisevich, MD, PhD 2026. Allur réttur áskilinn. Öll ólögleg afritun þessa efnis mun leiða til tafarlausra lagalegra aðgerða.