Moldova ve Putin'in Taktik Planı

2,62 milyon nüfuslu Moldova, Ukrayna ile güneybatısında 1200 kilometrelik bir sınırı paylaşıyor. 20. yüzyılda çalkantılı bir tarihten sonra1991 yılında Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nden (SSCB) bağımsızlığını kazanan ülke, 21. yüzyıla girerken Rus otoriterliği ve emperyalist emelleri tarafından tekrar tehdit ediliyor.Ülkenin doğusunda Rus yanlısı ayrılıkçı bir bölge bulunuyor; bu durum, Rusya ile açık çatışma içinde olan komşusu Ukrayna'ya ve benzer nedenlerle 2008'de Rusya tarafından işgal edilen Gürcistan Cumhuriyeti'ne benziyor. Bu durum oldukça tanıdık ve Rusya'nın, tarihin bir şekilde kendisine ait olduğunu ilan ettiği toprakları geri alma niyetini vurguluyor.

Moldova, başkenti Kişinev ve ayrılıkçı bölgesi Transdinyester, başkenti Tiraspol ile birlikte. Fotoğraf: PeterHermesFurian

Moldova, tanınmış bir toprak varlığı olarak kökenlerini 14. yüzyılın ortalarına, o zamanlar Moldavya Prensliği olarak bilinen döneme dayandırır . 16. yüzyılın ortalarında , I. Dünya Savaşı'nda (I. Dünya Savaşı) yenilgiye uğrayana kadar Güneydoğu Avrupa, Orta Doğu ve Kuzey Afrika'nın büyük bir bölümünü kontrol edecek olan Osmanlı İmparatorluğu tarafından ele geçirildi. Rusya ile aralarındaki bir dizi savaştan biri, 1812'de Çar I. Alexander yönetimindeki Rus İmparatorluğu tarafından Moldavya'nın doğu yarısındaki Besarabya'nın ilhakıyla sonuçlandı. Dinyester Nehri, ilhak edilen toprakların günümüz Ukraynası ile olan doğu sınırını belirliyordu. I. Dünya Savaşı sırasında Rusya'nın Merkezi Mihver güçlerine teslim olması ve ardından gelen Rus iç savaşı sonrasında, Besarabya 1918'de bağımsızlığını kazanarak Moldavya Demokratik Cumhuriyeti oldu. Daha sonra etnik ve dilsel olarak yakın olduğu komşu Romanya'ya katıldı. 1922'de, Lenin'in Bolşeviklerinin Rusya'daki iç savaşta zafer kazanmasının ardından Rusya, Belarus, Ukrayna ve günümüz Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan cumhuriyetlerinin topraklarından oluşan SSCB kuruldu.

20. yüzyılın başlarında , Romence konuşanların önemli bir çoğunluğu (%42) Dinyester Nehri'nin doğu kıyısında, komşu Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nde kalmıştı ve bu nedenle 1924'te SSCB tarafından Moldovya Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti (ÖSS) olarak özerk bir bölge ilan edildi. Bu bölge, günümüz Ukraynası'ndaki Transdinyester (1.606 mil kare ) ve Podilsk Rayonu'nu (2.733 mil kare ) içeriyordu. Bu, Sovyet yetkililerinin Dinyester Nehri'nin karşı yakasında, Rusya'nın eski toprağı olan ve Romanya'ya karışmış Besarabya'ya Sovyet yanlısı bir propaganda duygusu yansıtmak için yaptığı tamamen yapay bir tanımlamaydı. Nitekim Rusların Balkanlar'da Besarabya'nın ötesinde daha büyük emelleri vardı. Bu emeller, II. Dünya Savaşı'nın (II. Dünya Savaşı) yaklaşan çatışmasında gerçekleşecekti.

1924 ile 1940 yılları arasında, Stalin döneminde, Moldovya Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti sanayileşti ve önemli sayıda Rus işçi ve ailelerinin akınına tanık oldu. 1925'te bir kıtlık yaşandı ve Sovyet karşıtı ayaklanmalar çıktı, bu da Rus birliklerinin gelmesini gerektirdi. Ayaklanmaların bastırılması sırasında binlerce köylü ve fabrika işçisi öldürüldü. 1920'lerin sonlarında ve 1930'ların başlarında Ukrayna'da ve SSCB'nin diğer bölgelerinde yaşanan felaket niteliğindeki tarım arazilerinin kolektivizasyonu, on binlerce insanın daha kıtlıktan ölmesine ve yaklaşık 2.000 ailenin Orta Asya'ya sürülmesine yol açtı. 1937-38'de Stalin'in SSCB içindeki Büyük Tasfiyesi, Moldovya Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nde Sovyet karşıtı veya Stalin karşıtı duyguları savunan veya bunlardan şüphelenilen aydınların baskı altına alınması ve idam edilmesiyle kendini gösterdi. Romanya'nın Moldovya dili üzerindeki etkisi bastırıldı ve Romanya'da uygulanan Latin alfabesinin kullanımı yasaklanarak yerine daha Rus tarzı Kiril alfabesi getirildi. Bu uygulamalar, ulusal kimlikleri ortadan kaldırmayı amaçlayan açık Ruslaştırma politikasının benimsendiği Stalinist dönemde alışılmadık değildi.

1939'da, II. Dünya Savaşı'nın başlamasından önce, Rusya ve Nazi Almanyası arasında on yıl sürecek olan Molotov-Ribbentrop Saldırmazlık Paktı imzalandı. Bu pakt, Hitler'in Polonya'nın batı sınırına yaptığı saldırıdan kısa bir süre sonra Stalin'in güçlerinin Polonya'yı doğudan işgal etmesine olanak sağladı. Ruslar ayrıca 1940'ta güneye doğru ilerleyerek Besarabya'yı geri aldılar. Etnik Ukraynalı çoğunluğa sahip bazı topraklar ve hatta Romanyalı çoğunluğa sahip bazı topraklar da Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne (SSCB) geri katıldı. Aynı yıl, SSCB, daha önce kurulmuş olan Moldovya Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ni (SSCB) ve özellikle Transdinyester'i de içeren yeni bir cumhuriyet olan Moldovya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ni (SSCB) ilan etti. Besarabya'nın Rus işgali, 1941'de Nazi güçlerinin bölgeyi işgal edip Barbarossa Harekatı ile SSCB'yi ele geçirmesiyle geçici olarak sona erdi. 1945'te Almanya'nın yenilgisinin ardından Moldovya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti geri alındı ​​ve 1991'e kadar SSCB'yi oluşturan 15 cumhuriyetten biri oldu. Savaş sonrası dönemde Stalin'in zulümleri devam etti ve binlerce Moldovya ailesi, Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nde ve özellikle Kırım'da yaşananlara benzer şekilde, Orta Asya ve Sibirya'ya sürüldü.

Ruslaştırmanın birkaç on yılından sonra, Transdinyester'deki nüfus sayımı verileri, etnik Rumen nüfusunun 1926 ile 2015 yılları arasında %44'ten %33'e düştüğünü, etnik Rus nüfusunun ise %14'ten %34'e yükseldiğini gösterdi. Sovyet askeri varlığı 1956'da yeniden kuruldu ve başlangıçta Moldovya SSC'nin başkenti Kişinev'de konuşlandırıldı, 1980'de ise Transdinyester'in başkenti Tiraspol'a taşındı. Moldovya milliyetçi duyguları 1969 gibi erken bir tarihte gizlice kendini göstermeye başladı, ancak Sovyet Rusya'nın cumhuriyet içindeki önemli yatırımlarıyla bastırıldı ve ardından yatıştırıldı. Milliyetçilik dalgası 1980'lerin sonlarında yeniden yükseldi ve özellikle Rus yanlısı Transdinyester'de huzursuzluğa yol açtı. 1989'da resmi olarak Moldovaca kabul edildi ve yazılı dil, Ruslaştırılmış versiyonundan uzaklaşarak tekrar Latin alfabesine döndü. 1990 yılına gelindiğinde, SSCB'den ayrılma yönünde görüşmeler sürüyordu ve bu durum, yerel muhafazakar Sovyet yetkililerinin Transdinyester'in Rus yanlısı topraklarını ayrı bir "Pridnestrovya Moldavya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti" (PMR) olarak ilan etmesine yol açtı. Bu durum, o dönemde Sovyetler Birliği Komünist Partisi Genel Sekreteri olan Mihail Gorbaçov tarafından reddedildi; Gorbaçov, SSCB'nin siyasi ve ekonomik sisteminde reform planına (yani "perestroyka") çoktan başlamıştı.

Mayıs 1991'de Moldovya parlamentosu, eski SSCB'nin 15 cumhuriyetinin örgütlenme yapısının belirleneceği yılın başlarındaki Sovyetler Birliği Referandumuna katılmayı reddettikten sonra cumhuriyetinin adını Moldova olarak değiştirdi. O zamana kadar SSCB dağılma sürecindeydi ve nihayet Aralık 1991'de sona erdi. Moldova ise Ağustos 1991'de bağımsızlığını ilan etmişti. Şaşırtıcı olmayan bir şekilde, Kişinev'deki Moldova hükümeti ile daha önce bağımsızlığını ilan eden Rus güçleri tarafından desteklenen ayrılıkçılar arasında iç savaş çıktı. Savaş 1992'de sona erdi, ancak öncesinde önemli miktarda Rus topçu ve asker konuşlandırıldı. Ortak Kontrol Komisyonu altında Moldova, Rus ve Transdinyester birliklerinden oluşan bir barış gücü kuruldu. Bir süre sonra, bölgede Rus Kuvvetleri Operasyonel Grubu (OGRF) oluşturuldu ve 1995 yılında Moskova Askeri Bölgesi'nin komutasına verildi. OGRF'nin Ortak Kontrol Komisyonu ile birlikte görev yaptığı söyleniyor, ancak uzun süredir görevde olması nedeniyle gerçek görevi tam olarak netleşmedi. Transdinyester'in kuzeyinde, Sovyet döneminden kalma 22.000 ton askeri teçhizat ve mühimmat içeren büyük bir depoyu koruyor. Zaman içinde birimlerin yeniden adlandırılması ve el değiştirmesiyle yapısında çeşitli değişiklikler meydana geldi; bu nedenle Transdinyester'deki Rus askeri personelinin kesin sayısını belirlemek zor olmaya devam ediyor.

Transdinyester'in başkenti Tiraspol'deki Doğuş Kilisesi. Fotoğraf: only_fabrizio

Birleşmiş Milletler tarafından Moldova'nın bir parçası olarak kabul edilen Transdinyester, Mart 2022'de Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi tarafından Rusya'nın askeri işgali altında olduğu şeklinde tanınmıştır. Rusya, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı'nın (AGİT) 1994 Budapeşte Deklarasyonu'nda Moldova topraklarından güçlerini çekmeyi kabul etmişti, ancak bunu yapmadı ve AGİT'in bu konudaki 1996 Lizbon Belgesi'ni de göz ardı etmeyi tercih etti. Rusya, AGİT'in 1999 İstanbul zirvesinde hem Moldova hem de Gürcistan'dan güçlerini 2002 yılı sonuna kadar çekme sözü verdi, ancak yine sözünü tutamadı. Kuzey Amerika Antlaşması Örgütü (NATO) Parlamenter Meclisi'nden 2008 yılında bir hatırlatma gönderildi, ancak yanıt alınamadı. 2016 yılında Rusya, Ukrayna'da artık düşman toprakları olarak kabul edilen bölgeden Transdinyester'den silahlarını çekmekte zorlanacağını açıkladı. Bu, elbette, Rusya'nın Ukrayna'nın doğu bölgelerindeki ayrılıkçıları askeri olarak desteklemesinden kaynaklanıyordu. BM Genel Kurulu 2018'de Rusya'nın Moldova'daki askerlerini koşulsuz olarak çekmesini gerektiren bir karar kabul etmişti, ancak Rusya bunu yine reddetti. 28 yıllık inatçılığın ardından, Rusya'nın Moldova'da askeri güç bulundurmasının "barış koruma" misyonundan tamamen ayrı bir amacı olduğu medeni dünya için açıkça ortaya çıktı.

Vladimir Putin, fiili lideri olmuştur. Putin'in Ukrayna'ya yönelik yasadışı işgali ve ardından gelen savaş, dikkatleri Moldova'ya ve özellikle de Rusya yanlısı ayrılıkçı bölgesi Transdinyester'e, Rusya'nın Ukrayna'ya yönelik saldırganlığı için stratejik bir fırlatma noktası olarak yoğunlaştırmıştır. Bununla birlikte, tarih, Moldova'nın tamamının Rusya'nın etki alanına yeniden entegre edilmesinde kararlı bir ilgi olduğunu göstermiştir. Yakın zamanda, Igor Dodon liderliğindeki Rusya yanlısı Moldova hükümeti, 2021 yılında Maia Sandu'nun Batı yanlısı Eylem ve Dayanışma Partisi tarafından devrilmiştir. Ülkede devam eden demokratik reformları tanıyan Avrupa Birliği (AB) üyeliği için aday statüsü 2022 yılında verilmiştir. AB ile birlikte ABD ve NATO da Moldova'nın güvenliğiyle ilgilenmiş ve Rusya'nın hükümeti ele geçirme girişimlerine karşı önlemler almıştır. Dahası, Başkan Joe Biden, Moldova'nın egemenliğine verdiği desteği teyit etmek amacıyla yakın zamanda Polonya'da Sandu ile görüşmüştür.

Daha yakın zamanlarda ve tam da önceden planlanmış bir şekilde, Ukrayna istihbaratı, Sandu'nun Batı yanlısı hükümetini devirmek ve Moldova'nın yaklaşmakta olan demokratik dönüşümünü engellemek için Rusya'nın ayrıntılı bir darbeprotestoları kışkırtmak ve nihayetinde Transdinyester ayrılıkçıları ve yerleşik askeri güç tarafından desteklenen Rus yanlısı bir rejimi kurmak amacıyla hükümet otoritesini istikrarsızlaştırmak için Moldova'ya girecekleri anlaşıldı. Komplonun daha da doğrulanması, Kremlin sözcüsü Dmitriy Peskov'un tehdidi "Rus karşıtı histeri" olarak nitelendirerek ve Moldova'yı "çok, çok dikkatli" olmaya çağırarak geçiştirmeye çalışmasıyla geldi; bu durum, Ukrayna hükümetinin halkının desteğiyle kesin olarak Batı'ya yöneldiği 2022'deki Rusya'nın Ukrayna'ya yönelik yaklaşan saldırısını reddetmesini oldukça hatırlatıyor.

Putin'in mevcut Rus otoriter rejiminin lideri olarak görev yaptığı süre boyunca, özellikle dış ilişkilerde tanıdık bir yıkıcılık modeli belirgin hale geldi. Gerçeğin çarpıtılması ve açık dezenformasyon, bu hükümetin dilinin temelini oluşturuyor. Peskov, Sergey Lavrov, Dmitriy Medvedev gibi isimler, açıkça propaganda yayıyor, niyetlerini inkar ediyor ve ortaya çıkan gerçekliği baltalamak için her türlü saçmalığı ilan ediyorlar. Hem Rusya içinde hem de ABD ve diğer yerlerde Putin'in yandaşları, Rusya'ya, Putin'in kendisine veya yalnızca kendilerine fayda sağlamak için bu uygulamayı benimsemişlerdir. Söylem, sosyal medyada, televizyon ağlarında ve hükümette tekrarlayıcı ve yaygındır. Hükümet dairelerine sızma, Rus yanlısı muhalefet partilerinin desteklenmesi ve Rusya Federal Güvenlik Servisi (FSB) ve askeri istihbarat (GRU) ajanlarının kullanılması, sürecin mekaniğine katkıda bulunuyor. Bu tür kurumlar genellikle kitlesel protestolar düzenlemek, hükümet ve siyasi casusluk yapmak, dezenformasyon stratejileri uygulamak ve suikastlar gerçekleştirmek gibi araçları gerektiğinde tek başlarına veya birlikte kullanırlar.

Komşu ülkelerin Ruslaştırılması süreci yüzyıllardır devam etmiş ancak 20. yüzyılın Sovyet döneminde hız kazanmıştır. Ağırlıklı olarak Rus yerleşim bölgeleri belirli topraklarda kurulmuş ve Putin'in Gürcistan Cumhuriyeti'ndeki Güney Osetya ve Abhazya'da, Ukrayna'daki Kırım ve Donetsk ile Luhansk'ın doğu bölgelerinde ve şimdi de Moldova'daki Transdinyester'de etkili bir şekilde kullandığı ayrılıkçı hareketler için zemin oluşturmuştur; bu hareketler her ulus içinde yarı özerk cumhuriyetler kurmak için kullanılmıştır. Ortaya çıkan kaos, Rus ordusundan ve paramiliter unsurlardan oluşan, görünüşte kalıcı "barış gücü" birliklerinin konuşlandırılması için gerekçe yaratmıştır; bu güçler, söz konusu egemen ulusların hükümetlerine Rusya'nın yakın varlığını hatırlatmak için kullanılmıştır. Rus birliklerine veya bu yeni kurulan "cumhuriyetlerin" vatandaşlarına karşı "sahte bayrak" operasyonu gibi herhangi bir "provokasyon", misilleme amaçlı işgal ve hükümetin devrilmesi için bahane olarak kullanılacaktır.

Gürcistan Cumhuriyeti, 2022'de Moldova ve Ukrayna'ya üyelik adaylığı verilirken, Gürcistan'ın AB üyeliğine aday gösterilmemesinin ardından şu anda AB tarafından inceleme altında. Ağustos 2022'de yapılan bir anket, Gürcülerin %47'sinin tamamen Batı yanlısı bir dış politika istediğini, %31'inin ise aynı politikayı Rusya ile iyi ilişkiler sürdürerek izlemek istediğini ortaya koydu; sadece %2'si tamamen Rusya yanlısı bir politikaya bağlıydı ve %7'si de aynı politikayı AB ve NATO ile iyi ilişkiler sürdürerek izlemek istiyordu. %75'i AB üyeliğini desteklerken, eski başbakanı ve mevcut siyasi güç sahibi Bidzina İvanişvili bu konuda belirsiz bir tutum sergilerken, Gürcistan Rüyası - Demokratik Gürcistan Partisi söylem, eylem ve politikalarıyla kesinlikle Rusya yanlısı bir tutum sergiledi.

İvanişvili, Rusya'dayken iş yaparak önemli bir servet edindi ve varlıklarını piyasa değerinden satarak 2012'de Gürcistan'a döndü; tüm bunları Putin'in kleptokrasisi içinde iyi ilişkilerini koruyarak yaptı. Siyasi olarak etkili hale geldi, kendi partisini kurdu ve 2012-13 yıllarında, görünüşte Batı yanlısı emeller taşıyan ancak aynı zamanda Putin'in Rusya'sı ile ilişkileri normalleştirmeyi amaçlayan bir platformla başbakan oldu. Daha sonraki parti başkanı olarak, Gürcistan halkının isteklerine aykırı olarak, partisinin belirgin bir Rus yanlısı duyguyu yönlendirmesine izin verirken tarafsız bir duruş sergiledi. Mevcut parti başkanı Irakli Kobakhidze, geçen yıl hem Batı'ya hem de Ukrayna'ya yönelik olumsuz yorumlarıyla dikkat çekti ve aynı zamanda Başbakan Irakli Garabashvili, İvanişvili ve partisindeki diğer elitlerin yargı sistemi üzerindeki aşırı etkisi nedeniyle AB'nin yargı reformu talebini reddetti.

Son zamanlarda başkent Tiflis'te, fonlarının %20'sinden fazlasını yabancı kaynaklardan alan tüm kuruluşların yabancı ajan olarak kayıt altına alınmasını gerektiren bir parlamento tasarısına karşı kitlesel sokak protestoları patlak verdi. Bu tasarı, Kremlin'e sivil toplum örgütlerini ve bağımsız gazetecileri yargılama fırsatı veren Rusya'daki bir yasaya benzetildi. Tasarı, muhtemelen farklı bir biçimde yeniden düzenlenmek üzere geri çekildi, ancak protestolar tasarının tamamen ortadan kaldırılmasını sağlamak için devam etti. Bağımsız ve Gürcistan Rüyası - Demokratik Gürcistan Partisi ile bağlantılı olmayan Cumhurbaşkanı Salome Zurabishvili, protestocuları halkın iradesini temsil ettikleri için tebrik etti. Ancak Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov, konuya farklı ama tanıdık bir bakış açısıyla yaklaştı ve Batı'yı, 2014'te Ukrayna'da Yanukoviç rejimini deviren Maidan protestolarını desteklediği gibi, Gürcistan'da da huzursuzluğu körüklemekle suçladı.

Putin'in komşu egemen devletler içindeki toprak sahipliği konusundaki düşüncesinin, bu toprakların daha önce Rus İmparatorluğu veya SSCB tarafından boyunduruk altına alınmış olup olmamasına dayandığı anlaşılıyor. Demokratik olarak seçilmiş egemen bir ulusun kendi kaderini tayin etme fikrinin, Putin'in emperyalist zihniyeti veya Rusya'nın kaderine ilişkin şovenist tutumuyla hiçbir ilgisi yok gibi görünüyor. Putin rejiminin baskıcı doğası bölge genelinde iyi biliniyor ve buna karşı direnme yönünde halk arasında bir irade oluştu. Bu uzun süren mücadelenin sona ermesi için bu iradenin sürdürülmesi gerekiyor.

Telif hakkı ©Kost Elisevich, MD, PhD 2023. Tüm hakları saklıdır. Bu içeriğin yasa dışı çoğaltılması derhal yasal işlem başlatılmasına neden olacaktır.


“Moldova ve Putin’in Taktikleri”

Yorumlar kapalı.