Aleksander Łukaszenka, dyktator Białorusi, pozornie dumny z tego faktu, doszedł do władzy jako jej pierwszy prezydent w 1994 roku, po rozpadzie Związku Radzieckiego trzy lata wcześniej. Jako prawdziwy wyznawca dawnego reżimu sowieckiego, zachował państwową własność głównych gałęzi przemysłu i uzyskał prawo do odwoływania parlamentu, stopniowo konsolidując swoją bardzo scentralizowaną władzę do 1996 roku. Język rosyjski uzyskał status równorzędny z białoruskim, a wcześniej nawiązane więzi gospodarcze z Rosją zostały wzmocnione, gdy oba kraje utworzyły Wspólnotę Narodów w 1996 roku. Ta ostatnia przekształciła się w Państwo Związkowe Rosji i Białorusi wraz z podpisaniem traktatu w 1999 roku. To Państwo Związkowe sformalizowało integrację swoich gospodarek, do której dołączyły również służby wywiadowcze i obronne. Znacznie słabsza z nich, Białoruś, zyskała w tym porozumieniu bezpieczeństwo zarówno finansowe, jak i militarne. Proces ten nie przebiegł jednak gładko dla Łukaszenki.

Już w 1996 roku pojawiły się obawy, że dążenie Łukaszenki do zacieśnienia więzi z Rosją doprowadzi do ostatecznej aneksji. Wybuchły protesty, które zyskały miano Białoruskiej Wiosny, ale nie zdołały one przekonać ówczesnego nowego reżimu. Autorytaryzm Łukaszenki podsycił jeszcze większe niezadowolenie, gdy w 1999 roku zaczęli znikać liderzy opozycji, a znani aktywiści zostali uwięzieni. Pierwszy z nich, Wiktar Hanczar, Anatol Krasouski i Jurij Zaczaranka, zostali później zamordowani przez jednostkę specjalną Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. W stolicy, Mińsku, zorganizowano Marsz Wolności, który odbył się w październiku tego samego roku i doprowadził do brutalnej konfrontacji z policją i OMON (Specjalną Grupą Zadaniową Policji). Aresztowania zostały następnie potępione przez Amnesty International. Wydarzenie to opóźniło wprawdzie faktyczne wdrożenie Państwa Związkowego, ale jego formalny status został utrzymany.
Białoruskie Centrum Praw Człowieka („Wiasna”) zostało oskarżone przez reżim Łukaszenki o „obserwowanie” wyborów prezydenckich w 2001 roku i w związku z tym formalnie zamknięte w 2003 roku. Jego założyciel, Aleś Bialacki, otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla w 2022 roku za swoją działalność prodemokratyczną i walkę o prawa człowieka. Nadal pozostaje więźniem sumienia.

Referendum ogólnokrajowe w 2004 roku pozwoliło Łukaszence ubiegać się o nieograniczoną kadencję prezydencką, uzyskując 88,9% „ważnych głosów”. Oczywiście, wygrał w kolejnych wyborach, które odbyły się po niemal wyłącznej autopromocji mediów państwowych, nękaniu przeciwników przez rząd i oskarżeniach o fałszowanie głosów. W 2005 roku Łukaszenka zapewnił Białorusi kolejne wyróżnienie od Condoleezzy Rice, ówczesnej sekretarz stanu USA, jako „przyczółektyranii”, obok równie znaczących reżimów autorytarnych: Korei Północnej, Mjanmy, Zimbabwe, Iranu i Kuby. Aby umocnić swoją pozycję w tym rzadkim zaszczytnym tytule, kontynuował swoją skłonność do łamania praw człowieka, w tym do uporczywych prześladowań członków i wolontariuszy „Wiasny”. Tymczasem Łukaszenka kontynuował urząd prezydenta, odnosząc udane reelekcje w latach 2010, 2015 i 2020, za każdym razem spotykając się ze standardową krytyką.
Obojętność reżimu podczas pandemii koronawirusa, która rozpoczęła się na dobre w 2020 roku, oraz nieufność wobec komisji wyborczych podsyciły opozycję, która podważyła władzę Łukaszenki nad systemem, faworyzując Swiatłanę Cichanouską w wyborach w tym samym roku. Zajęła ona miejsce swojego męża Siergieja, gdy ten najpierw został pozbawiony możliwości kandydowania, a następnie uwięziony. Protesty w ponad 30 miastach zostały brutalnie stłumione, a siły bezpieczeństwa, tzw. „siłowicy”, okazały się niezbędne w radzeniu sobie z sytuacją coraz bardziej wrażliwego reżimu. W rezultacie Łukaszenka nie został uznany przez Unię Europejską (UE) ani Stany Zjednoczone (USA) za prawowitego prezydenta i pozostaje pariasem w oczach Zachodu. Organizacje pozarządowe były uznawane za wywrotowe przez cały okres rządów Łukaszenki, a w 2021 roku państwo zlikwidowało ponad 270 z nich, w tym wszelkie pozostałe organizacje praw człowieka, a także 13 mediów informacyjnych.
Przez ostatnie 25 lat Białoruś była wykluczona z Rady Europy za antydemokratyczne działania i ciągłe naruszanie norm wyborczych przez jej przywódców politycznych. Kilku urzędników państwowych zostało osobiście ukaranych przez USA i UE za szereg przestępstw związanych z oszustwami wyborczymi, represjami politycznymi i jawnymi aktami przestępczymi. Sankcje stale się rozszerzają, podobnie jak miało to miejsce w ciągu ostatniego roku, a ostatnio ogłosiła je przewodnicząca Komisji Europejskiej Ursula van der Leyen za wspieranie Rosji w jej wojnie z Ukrainą. W obliczu przedłużającej się stagnacji gospodarczej, nieufności społecznej i zaniku relacji z Zachodem, Białoruś znalazła się w sytuacji, w której nie jest w stanie dłużej utrzymać się bez wsparcia Rosji i dzięki temu wsparciu zacznie wyzbywać się zdolności do samorządności.
Powszechne nastawienie do zaangażowania wojsk białoruskich w konflikt na Ukrainie jest podobno bardzo niskie , dotyczy to również prorosyjskich zwolenników Łukaszenki. Poparcie wśród samych żołnierzy może być nawet kwestionowane, a co za tym idzie, morale może dręczyć armię białoruską, podobnie jak armię rosyjską. Postawiło to Łukaszenkę w trudnej sytuacji, jeśli chodzi o jego relacje z Putinem i jego oświadczenia popierające zakończenie wojny. Na niedawnym zdjęciu, na którym obaj panowie są razem na posiedzeniu Najwyższej Eurazjatyckiej Rady Gospodarczej w grudniu 2022 roku, Łukaszenka najwyraźniej sprawdza, czy ma na sobie resztki cesarskiego ubrania.
Niedawne spotkanie Organizacji Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym (OUBZ), sojuszu wojskowego sześciu byłych państw radzieckich – Armenii, Białorusi, Kazachstanu, Kirgistanu, Rosji i Tadżykistanu – wzbudziło podejrzenia, że możliwe jest przyłączenie Białorusi do Rosji , co doprowadziłoby do powstania autonomicznego państwa w nowej Rosji. Biorąc pod uwagę niski poziom popularności Łukaszenki na Białorusi, pojawiły się spekulacje, że rosyjski wywiad wojskowy (GRU) rozważał zastąpienie go sekretarzem generalnym OUBZ, Stanisławem Zasem, rosyjskim lojalistą. Zas z kolei uzasadniłby przystąpienie, oskarżając Ukrainę i Polskę o stwarzanie zagrożenia militarnego dla Białorusi. Mogłaby wówczas nastąpić kolejna próba włączenia całej OUBZ do tego przedsięwzięcia przeciwko Ukrainie. Takie działanie byłoby zgodne z pretensjami Rosji, wyrażanymi przez jej państwowe media, że to właśnie z Organizacją Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO) Rosja w rzeczywistości walczy na Ukrainie, co oznaczałoby, że OUBZ jest teraz postrzegany jako kontrsojusz. Jest mało prawdopodobne, aby państwa członkowskie przyjęły to z entuzjazmem.
Zmienia się stosunek nie tylko niektórych państw członkowskich ODKB do Rosji, ale także Azerbejdżanu, Uzbekistanu i Turkmenistanu, które dążą do całkowitej niezależności od reżimu Putina. Armenia szukała wsparcia gdzie indziej z powodu obojętności Rosji wobec przedłużającego się konfliktu z Azerbejdżanem. Kazachstan zacieśnił współpracę z Chinami i Turcją, obawiając się, że Rosja ma zamiary terytorialne w swoim północnym regionie. Pozostałe kraje były świadkami konfliktu z Rosją w Gruzji w 2008 roku, konfliktu z Ukrainą w sprawie Krymu w 2014 roku, a teraz, wraz z obecnym konfliktem, który rozpoczął się w 2022 roku, i wolałyby się od nich zdystansować.
Nastroje Białorusinów wobec samej Rosji również zaczęły spadać w związku z wydarzeniami z 2020 roku. Sondaż przeprowadzony w listopadzie 2020 roku przez Białoruski Ośrodek Analityczny (Belarusian Analytical Workshop) wykazał, że 40% Białorusinów opowiada się za utrzymaniem unii z Rosją, w porównaniu z 52% dwa miesiące wcześniej. W tym samym okresie odsetek osób popierających zacieśnienie więzi z UE wzrósł z 27% do 33%. Za przyczynę tego stanu rzeczy. Jedna trzecia Białorusinów uważała również, że stosunki z Rosją ulegną pogorszeniu , a 43% uznało Rosję za główne zagrożenie dla swojej suwerenności.
Coraz większe zainteresowanie budzi kwestia wpływu historii na nastroje narodowe. Terytorium Białorusi przed jej przyłączeniem do Imperium Rosyjskiego w 1796 roku było częścią Wielkiego Księstwa Litewskiego i Rzeczypospolitej Obojga Narodów, które obejmowały również znaczną część terytorium Ukrainy. Więcej Białorusinów odczuwa większą więź z Wielkim Księstwem Litewskim lub Rzecząpospolitą Obojga Narodów niż z Imperium Rosyjskim lub jego następcą, Związkiem Radzieckim. Te dwa pierwsze państwa łącznie stanowiły 46% respondentów w porównaniu do 28% w przypadku tego drugiego. Ponadto niewielki, ale znaczący odsetek – 16,2% – opowiedział się za Białoruską Republiką Ludową, krótkotrwałym, niepodległym i antykomunistycznym państwem (1918-19), zanim zostało ono włączone do Związku Radzieckiego. Ogółem 62,2% Białorusinów czerpie swoją tożsamość historyczną z bytu innego niż Rosja.
Niedawna wizyta Putina u Łukaszenki w Mińsku, a także rozmieszczenie rosyjskich wojsk, zaopatrzenia i broni na Białorusi, sprawiły, że wielu spekuluje, iż będzie on naciskał na swojego sojusznika z Unii, aby rozpoczął działania z udziałem sił białoruskich. W przeciwnym razie kraj ten pełnił rolę bazy wypadowej w poprzednich operacjach rosyjskich. Nie jest jasne, w najlepszym razie, czy zostanie podjęta próba powtórzenia klęski wojskowej z początku wojny w lutym ubiegłego roku, ale nie rozwiewa to wątpliwości, że na północy może być stosowana jakaś forma taktyki dywersyjnej. W przypadku bezpośredniego udziału wojsk białoruskich, konsekwencją może być reakcja wewnętrzna w postaci protestów i sabotażu. Prawdopodobnie nie skończy się to dobrze dla Łukaszenki.
Copyright @Kost Elisevich, MD, PhD, 2023. Wszelkie prawa zastrzeżone. Wszelkie nielegalne powielanie tych treści będzie skutkować natychmiastowym podjęciem kroków prawnych.