Krym

Jak może być oczywiste dla większości istot rozumnych, Krym pozostaje geograficznie przyległy do ​​terytorium Ukrainy, na tyle, że wszyscy, poza rosyjskim ultranacjonalistą, zrozumieliby nieubłaganą logikę sytuacji, którą Putin postanawia zignorować. Krym ma kluczowe znaczenie dla interesów Rosji jako twierdza militarna zapewniająca dostęp do Morza Śródziemnego i, do pewnego stopnia, wciąż jest ulubionym pobliskim miejscem wypoczynku, które Rosjanie bardzo chcieliby nazwać swoim.

Prawdopodobnym powodem rosyjskiej inwazji na Ukrainę, o którym osiem lat temu mówił senator John McCain, jest chęć zabezpieczenia korytarza lądowego przez wschodnią Ukrainę na Krym. Korytarz ten Putin mógłby zaanektować w sposób podobny do nielegalnej aneksji Krymu w 2014 roku. Ten wysunięty w Morze Czarne półwysep ma wyjątkowo zawiłą historię, dodatkowo zaciemnioną przez rosyjską retorykę, która próbuje przedstawić tę historię jako część irredentystycznego scenariusza.

Zażalenie Władimira Putina dotyczy dekretu Prezydium Rady Najwyższej Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR) z 1954 roku, przekazującego Krym pod jurysdykcję Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (SRR). Uroczystość ta upamiętniła 300.rocznicę ugody perejasławskiej z 1654 roku, sojuszu wojskowego i politycznego między ukraińskim państwem kozackim pod wodzą Bohdana Chmielnickiego a carem Rosji Aleksym. W zamian za autonomię i zachowanie wiary na spornym terytorium, ograniczonym od zachodu przez Rzeczpospolitą Obojga Narodów, a od południa przez Imperium Osmańskie, ukraińska kawaleria kozacka miała zapewnić bezpieczeństwo przed rozrastającym się Imperium Osmańskim i mogła być wzywana do wsparcia w relacjach z sąsiednią Rzeczpospolitą Obojga Narodów.

Szczególne zagrożenie istniało wówczas na Krymie i jego powiązaniach z Imperium Osmańskim. Tatarzy krymscy, pozostałość po Złotej Ordzie Mongołów, która najechała Ukrainę w XIIIwieku , dominowali na półwyspie przez wieki. W XVIwieku Chanat Krymski zjednoczył się ze swoimi islamskimi sąsiadami z południa, Osmanami. Utrzymywali oni stosunki handlowe i współpracowali w najazdach wojskowych, głównie na południowych stepach dzisiejszej Ukrainy.

W ciągu następnych 150 lat, wraz z rozwojem carskiej Rosji, osłabieniem państwa kozackiego i upadkiem Rzeczypospolitej Obojga Narodów, znaczna część dzisiejszych terytoriów Ukrainy znalazła się pod panowaniem Imperium Rosyjskiego. Do 1783 roku, za panowania Katarzyny II, Chanat Krymski został włączony do Imperium, po ostatecznej klęsce Imperium Osmańskiego i pokoju w Kuczuku-Kajnardzie.

Imperium Rosyjskie kontynuowało ekspansję terytorialną na zachód i wschód w pierwszej połowie XIXwieku . Zdając sobie sprawę z osłabienia Imperium Osmańskiego, car Mikołaj I podjął próbę zajęcia ziem bałkańskich na południowym wschodzie, aby uzyskać swobodny dostęp przez cieśninę Bosporańską do Morza Śródziemnego. W związku z tym Wielka Brytania, Francja i Sardynia-Piemont zaczęły obawiać się o swoje interesy handlowe na Bliskim Wschodzie. Kiedy rosyjskie okręty szturmowe zaatakowały osmańską flotę w porcie na Morzu Czarnym, podpalając ją i zabijając ponad 2000 marynarzy, kraje zachodnie podjęły działania, rozpoczynając wojnę krymską, która trwała do 1856 roku. Rosja poniosła całkowitą klęskę, ponosząc ponad 450 000 ofiar, a jej Flota Czarnomorska została zniszczona wraz z głównym krymskim portem morskim, Sewastopolem. Traktat paryski, który następnie zawarto, zdemilitaryzował Morze Czarne, pozostawiając południowe wybrzeże Imperium Rosyjskiego całkowicie bezbronnym. Historyk Shepard B. Clough uznał, że dwiema zasadniczymi przyczynami wojny i ostatecznego upokorzenia Rosji były: zbytnie zaangażowanie cara Mikołaja w dążeniu do kontroli nad Morzem Czarnym i innymi obszarami oraz jego błędna ocena reakcji Europy Zachodniej.

Tatarzy stanowili większość ludności Krymu do połowy XIXwieku . Polityka dyskryminacyjna wobec Tatarów istniała przez cały okres panowania dynastii Romanowów i zaczęła się odzwierciedlać w spadku populacji. Zastraszanie kulturowe z niszczeniem zabytków i meczetów, przymusowe przesiedlenia i przemoc przeniosły się do XXwieku . Chłopstwo tatarskie zostało poddane pańszczyźnie po 1796 roku i pozostało w niej do 1861 roku, kiedy to poddaństwo obszarnicze zostało zastąpione poddaństwem ekonomicznym. W ciągu pierwszych 100 lat od włączenia Krymu do Imperium Rosyjskiego, spisy ludności wykazały drastyczny spadek reprezentacji Tatarów z 87,6% do 35,6% na początku XXwieku . W latach 1820–1860 celowo wprowadzono na Krym kolonizatorów rosyjskich, ukraińskich, niemieckich i innych narodowości, co spowodowało rozrzedzenie populacji tatarskiej.

Zarówno I wojna światowa, jak i rosyjska rewolucja lutowa z 1917 roku przyniosły nagłą zmianę losów Krymu. Dramatyczna zmiana sytuacji politycznej pozwoliła wielu tatarskim nacjonalistom powrócić z wygnania i utworzyć krymskotatarską partię nacjonalistyczną, która domagała się autonomii terytorialnej. Następnie utworzono Zgromadzenie Konstytucyjne z własnym rządem. Wsparło je wówczas ukraińskie kierownictwo, ale wraz z krótkim dojściem bolszewików do władzy, dążenie do autonomii szybko osłabło. Rząd radziecki szybko zastąpił ten ostatni, ale z kolei został wyparty przez wojska niemieckie, które wyparły bolszewików. Klęska Niemiec w 1918 roku przywróciła Krym pod kontrolę rosyjską w czasie, gdy kraj pogrążony był w wojnie domowej. Wojna w dużej mierze skonfrontowała bolszewicką Armię Czerwoną z antysowiecką Armią Białą, choć w rzeczywistości zaangażowało się w nią kilka dodatkowych, zróżnicowanych narodowościowo elementów. Pod koniec wojny Armia Biała wycofała się na Krym, gdzie stawiła ostatni opór i została ostatecznie pokonana w październiku 1920 roku.

Po zakończeniu wojny domowej Włodzimierz Lenin stanął przed problemem narodowościowym, wynikającym z rozpadu Imperium Rosyjskiego. Aby zachować jego integralność terytorialną, opowiadał się za unią uznanych republik nacjonalistycznych, z których każda miałaby własną autonomię, ale podlegałaby scentralizowanej władzy w postaci rządu przedstawicielskiego, który gwarantowałby ich bezpieczeństwo i dobrobyt gospodarczy. Lenin zdawał sobie również sprawę z potrzeby stłumienia dość powszechnego w Rosji poczucia wyższości nad innymi narodowościami dawnego Imperium Rosyjskiego, ponieważ nie było to zgodne z nową ideologią komunistycznego egalitaryzmu, którą promował. W rezultacie, w październiku 1921 roku, Krymska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka (ASRR) stała się integralną częścią Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (RFSRR), wraz z kilkoma innymi bytami, w tym Ukraińską SRR, które w rzeczywistości były rządzone z Moskwy. Jednak rosyjski szowinizm, tak głęboko zakorzeniony i zakorzeniony w przeszłości, przetrwał jako cecha trudna do opanowania nawet do dziś.

Lenin zmarł w 1924 roku, a jego następcą został Józef Stalin, który przewodził Związkowi Radzieckiemu aż do śmierci w 1953 roku. Pod koniec lat dwudziestych Stalin porzucił pozory egalitarnego ideału ucieleśnionego w rewolucji i przyjął rolę dyktatora reżimu, który teraz działał jako siewca strachu. Tatarzy krymscy w połowie lat dwudziestych stanowili zaledwie jedną czwartą ludności półwyspu, ponieważ napływ nowych Rosjan wzrósł do 42,2% tej populacji. Nowa Polityka Ekonomiczna Stalina, z jej przymusową kolektywizacją i rekwizycjami zboża, spowodowała powszechny głód w latach 1931-32 na większości terytorium Ukrainy i Krymu, zabijając 100 000 osób na samym półwyspie. Stalin kontynuował terror, aresztując tatarskich działaczy politycznych, naukowców, dziennikarzy i profesjonalistów, a następnie rozstrzeliwując ich lub zsyłając do odległych rejonów Związku. Według spisu powszechnego z 1939 roku Tatarzy Krymscy stanowili 19,4% populacji. Ich kultura i język zostały zmarginalizowane, a tożsamość została zaburzona przez napływ Rosjan. Rozpoczęły się czystki etniczne, polegające na usunięciu Tatarów i kilku innych mniejszości.

Niemiecka inwazja na Związek Radziecki podczas II wojny światowej obejmowała okupację Krymu, gdzie schwytano i zamordowano 40 000 Żydów. Około 3500 Tatarów krymskich, sprzeciwiających się stalinowskim represjom i prześladowaniom, przyłączyło się do sił niemieckich, by przeciwstawić się Rosjanom. Kiedy wojska rosyjskie odbiły Krym w 1944 roku, Stalin dokonał odwetowego ludobójstwa kulturowego Tatarów, deportując prawie 240 000 osób, głównie kobiet, dzieci i osób starszych, głównie do Uzbeckiej SRR i innych krajów Azji Środkowej. W ciągu pierwszych 18 miesięcy przymusowego wygnania prawie połowa zmarła z powodu wychłodzenia i niedostatku, a aż 8000 zmarło w czasie transportu. Spis powszechny z 1979 roku wykazał, że populacja Tatarów zmniejszyła się do 5422 osób, co stanowiło zaledwie 0,2% populacji. Po 45 latach wygnania, 260 000 Tatarów powróciło na Krym w okresie pierestrojki pod koniec lat 80. XX wieku. Nie zaoferowano żadnych reparacji. 80 000 gospodarstw domowych i 360 000 akrów ziemi, które wcześniej zostały porzucone, znalazły się teraz w posiadaniu innych. Krymska ASRR została rozwiązana w 1945 roku, nie będąc już państwem autonomicznym, lecz obwodem ,kolejnym regionem administracyjnym w ramach RFSRR.

W 1991 roku Ukraina uzyskała niepodległość jako suwerenne państwo, którego częścią stał się Krym. W grudniowym referendum 92% ogółu ludności opowiedziało się za nie, a 54% mieszkańców Krymu, który w tym czasie składał się w 60% z Rosjan, również zagłosowało. Pomiędzy spisami powszechnymi z 1989 a 2014 roku odsetek Tatarów wśród ludności Krymu wzrósł z 1,6% do 12,6%. Ukraina i Unia Europejska słusznie uznały ich za ludność rdzenna, w przeciwieństwie do „mniejszości narodowej” założonej przez Rosjan. 

Przekazanie Krymu Ukraińskiej SRR w 1954 roku zostało ogłoszone jako uznanie „wielkiej braterskiej miłości i zaufania narodu rosyjskiego do Ukrainy” i miało być przykładem marksistowsko-leninowskiej proletariackiej postawy powszechnego braterstwa. Pełniejszy obraz okoliczności tamtych czasów wskazuje, że polityczna doraźność mogła odegrać ważniejszą rolę w tej decyzji, jak zauważył w eseju Mark Kramer, dyrektor Programu Studiów nad Zimną Wojną na Uniwersytecie Harvarda i starszy pracownik naukowy Centrum Davisa ds. Studiów Rosyjskich i Eurazjatyckich. Dojście Chruszczowa do władzy w latach 1953-54 nie było łatwe. Postalinowska walka o władzę z ówczesnym premierem ZSRR Gieorgijem Malenkowem zagroziła jego ambicjom. W konsekwencji Chruszczow dążył do zapewnienia sobie poparcia innych elit w partii, w tym Ołeksija Kyryczenki, pierwszego sekretarza Komunistycznej Partii Ukrainy i członka Prezydium Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (KPZR). Przekazanie Krymu Ukraińskiej SRR zapewniłoby niezbędne wsparcie polityczne. Co więcej, krok ten pozornie wzmocniłby nastawienie opinii publicznej na Ukrainie do Rosji, dzięki włączeniu rosyjskiej większości na Krymie do grona wyborców.

Niewiele można powiedzieć o dalszym rozwoju politycznym i gospodarczym Krymu w okresie dożycia Związku Radzieckiego, ponieważ jego los był związany z Ukraińską SRR, a być może bardziej z resztą ZSRR. Status autonomii Krym uzyskał ponownie w 1991 roku, tym razem w ramach Ukraińskiej SRR. Wkrótce po upadku Związku Radzieckiego, wiceprezydent Rosji Aleksandr Ruckoj, już w 1992 roku, wzywał do secesji Krymu od Ukrainy. Owoce czystek etnicznych na Krymie i jego stopniowej okupacji przez Rosjan, głównie poprzez utworzenie tam obecności wojskowej, zaczęły przynosić efekty wraz z wyborem prorosyjskiego przywódcy separatystów, Jurija Mieszkowa, który zdobył ponad 70% głosów w drugiej turze wyborów prezydenckich w 1994 roku. W referendum 80% opowiedziało się za większą autonomią od Ukrainy i podwójnym obywatelstwem – rosyjsko-ukraińskim. Jednak gospodarka Krymu ewoluowała w kierunku większej zależności handlowej od Ukrainy, gdzie sprzedawano 80% towarów przemysłowych. Rozczarowanie Mieszkowem i spory polityczne w prorosyjskiej frakcji politycznej doprowadziły do ​​rozpadu przywództwa. Ostatecznie w 1995 roku parlament Ukrainy interweniował i uchylił konstytucję Krymu znoszącą urząd prezydenta. Zgodnie z przewidywaniami, wśród 2,3-milionowej populacji Krymu, z której 68% stanowili Rosjanie, 16% Ukraińcy i 13% Tatarzy, nadal panowały nastroje rosyjskie.

Rewolucja na Majdanie w 2014 roku na Ukrainie doprowadziła do odsunięcia od władzy prorosyjskiego prezydenta Wiktora Janukowycza, który uciekł do Rosji, szukając schronienia. W ciągu zaledwie kilku tygodni, od końca lutego do początku marca, w sposób niewątpliwie zaplanowany, wojska rosyjskie zajęły cały Krym, a głosowanie w Radzie Najwyższej Krymu ogłosiło zjednoczenie z Rosją. Referendum, przeprowadzone w sposób absurdalny w ciągu 10 dni od ogłoszenia deklaracji, oferowało opcje albo przyłączenia się do Rosji, albo powrotu do dawnego stanu rzeczy jako autonomicznej, integralnej części Ukrainy. Frekwencja wyniosła 83%, a 96,7% głosowało za zjednoczeniem z Rosją, co wydawało się nieprawdopodobne, zważywszy na fakt, że prawie 30% populacji stanowili etniczni Ukraińcy, Tatarzy i inne marginalizowane mniejszości. Nic dziwnego, że wyciekły raport Rady Praw Człowieka Rosji wykazał, że frekwencja wyniosła w rzeczywistości 30%, a tylko połowa głosowała za przyłączeniem do Rosji. Co więcej, nie uwzględniono certyfikacji uznawanego organu międzynarodowego, więc większość świata uznała całe wydarzenie za farsę.

Wątpliwy wynik nie zaniepokoił jednak rosyjskiego społeczeństwa, które zdawało się rozkoszować ideą odzyskania terytorium, które postrzegało jako swoje, pomimo wątpliwej przeszłości, którą sami stworzyli. Zachowanie granic państwowych i suwerenności prawnie wybranych państw, zapisane w Karcie Narodów Zjednoczonych, Akcie Helsińskim, Porozumieniu z Ałmaty, Memorandum Budapesztańskim, a zwłaszcza Traktacie o przyjaźni, współpracy i partnerstwie z Ukrainą, wydawałoby się wystarczającą ochroną w świecie cywilizowanym przed tego rodzaju rażącym naruszeniem, jakiego dopuszczono się tutaj, ale te porozumienia niczego takiego nie oferowały. Wszystko to pokazało, że Rosja jest krajem, na którego zaufaniu nie można polegać.

Długa historia nadużyć wobec Krymu, nagromadzonych w toczącej się wojnie, która ogarnęła całą Ukrainę, a zwłaszcza jej wschodnie regiony, wkrótce dobiegnie końca. Rosnące straty Rosji w uzbrojeniu i personelu, trudności w utrzymaniu dostaw i części zamiennych oraz nieuchronny upadek gospodarczy w wyniku sankcji i koniecznego przejęcia aktywów nie wróżą dobrze tak odizolowanemu krajowi. Co gorsza, utrata zaufania wśród młodszego pokolenia, które przejrzało dezinformacyjną retorykę i porzuciło swój kraj, by odzyskać przyszłość, w której będzie mogło swobodnie wykorzystywać swój intelekt gdzie indziej, sparaliżuje jego społeczeństwo. Ostateczny los Krymu, niezależnie od jego demografii, zależeć będzie od tego, gdzie będzie on widział swoją przyszłość. Rosja wciąż nie widzi końca swojej spirali spadkowej i będzie musiała stawić czoła terrorowi, który wywołała.

Copyright @Kost Elisevich, MD, PhD 2022. Wszelkie prawa zastrzeżone. Wszelkie nielegalne powielanie tych treści będzie skutkować natychmiastowym podjęciem kroków prawnych.


Jedna myśl na temat „Krym”

  1. Dziękuję za historyczną perspektywę. Tak wiele nie wiedziałem, a ileż się nauczyłem!

Komentarze są wyłączone.