Strach w społeczeństwie autorytarnym ma pewien subtelny magnetyzm. Wpędza osoby podatne na ataki w stan, w którym uwielbienie dla osoby wywołującej strach jest okazywane w zamian za samozachowanie. Bycie w towarzystwie przywódcy oznacza znalezienie bezpieczeństwa i komfortu w warunkach życia. Co więcej, dążenie do większej życzliwości u przywódcy oznacza wywyższanie własnej lojalności nad lojalność innych.
Przyzwyczailiśmy się do kultu jednostki, sposobu, w jaki kreowany jest heroiczny wizerunek przywódcy w sposób emanujący siłą, patriotyzmem i ideałem narodu. Historycznie, siła w kulturze rosyjskiej była postrzegana jako zdolność do wzbudzania strachu. Taki był kult Stalina i kult, który funkcjonuje w obecnym rosyjskim reżimie od ponad dekady. Dotyka on osób szczególnie bliskich władzy centralnej, ale przenika społeczeństwo, czasami do takiego stopnia, że najbardziej absurdalne proklamacje reżimu są traktowane jako dictum i pozostają bez sprzeciwu. Uczynne i zależne media państwowe uczestniczą w szaradzie dezinformacji, bigoterii i jawnego kłamstwa, która ma na celu wzmocnienie idei prawości w wadliwym społeczeństwie.
Autorytaryzm nie jest unikalną cechą Rosji. Istniał on przez cały okres, w którym Rosja ugruntowała swoją pozycję jako państwo carskie. Jego kulminacją była trwająca 300 lat dynastia Romanowów, której kres położyła egzekucja rodziny panującej przez bolszewików w 1918 roku. Rewolucja rosyjska przyniosła ze sobą ideały egalitaryzmu społecznego, będące nadzieją nowego narodu. Restrukturyzacja tego nowego narodu rozpoczęła się po wojnie domowej w Rosji (1917–1922), ale szybko nie osiągnęła zamierzonego celu. Imperium Rosyjskie, które poprzedziło rewolucję, zostało odtworzone jako Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR) pod przewodnictwem Włodzimierza Lenina. Jego śmierć w wieku 53 lat w 1924 roku umożliwiła objęcie władzy przez Józefa Stalina. Rządy Stalina, jak ujął to historyk Serhij Jekelczyk w swojej książce „Narodziny nowoczesnego narodu na Ukrainie”, położyły kres „mitowi rewolucji” i „utrwaliły przywileje nowej klasy szefów, niepewnego siebie i cynicznego pokolenia kameleonowych biurokratów, którzy byli wierni najwyższemu władcy na Kremlu”
Wiadomo, że dopuścił się na własną rękę okrucieństw w czasie rewolucji i wojny domowej (Robert Service. Stalin: A Biography. 2004. ISBN 978-0-330-41913-0; Simon Sebag Montefiore. Stalin: The Court of the Red Tsar, Knopf, 2004 ISBN 1-4000-4230-5), Stalin zaangażował się teraz w politycznie inspirowane ściganie sądowe i egzekucje rywali, a także w bezpośrednie zabójstwa. Okrucieństwo Stalina miało stać się znane nie tylko w jego reżimie, ale przez wszystkich, którzy mieszkali w jego dominium. Kult był utrwalany ze strachu. Jego ludobójczy głód na Ukrainie, Hołodomor (1932–1933), był spowodowany polityką rolną, która kolektywizowała ziemię rolną, kryminalizowała właścicieli ziemskich i, w szczególności, kradła ukraińskie zboże, aby wyżywić miasta Rosji. W ten sposób pozorne sukcesy radzieckiej gospodarki mogły być demonstrowane zachodnim dziennikarzom, którzy byli zmuszeni mieszkać w tych miastach. Był to sposób Stalina na terroryzowanie krnąbrnego narodu poprzez osłabienie go i zmuszenie do uległości.
Według ostrożnych szacunków, tragedia ta pociągnęła za sobą śmierć ponad 5 milionów Ukraińców i deportację ponad 300 000 do odległych rejonów ZSRR. Pomimo równoczesnego relacjonowania tego, co faktycznie się działo, przez Malcolma Muggeridge'a (Manchester Guardian) i Williama Henry'ego Chamberlina (Christian Science Monitor), rosyjskie zaprzeczenia zaciemniały sprawę przez kolejne dekady. Dopiero duch głasnosti, czyli „otwartości” w czasach Gorbaczowa (1985–1991), pozwolił na rzetelne zbadanie sprawy, a historia została opowiedziana w pełnym świetle. Została ona również pobudzona przez przesłuchania komisji Kongresu USA w 1986 roku. Podobnie, praca naukowa Roberta Conquesta („Żniwa Smutku”), opublikowana w 1986 roku, położyła kres rosyjskiemu negacjonizmowi, przedstawiając szczegóły popełnionych okrucieństw.
Lata 30. XX wieku nie dobiegły końca, gdy paranoiczny Stalin rozpoczął swoją „Wielką Czystkę”, lepiej znaną jako „Wielki Terror” (1936–1938), w ramach której pozbył się swoich rzeczywistych lub domniemanych przeciwników oraz każdego, kto mógł podważyć jego autorytet. W sumie doprowadziło to do śmierci miliona lub więcej osób. Wiele z tych okrucieństw miało miejsce na Ukrainie, a ich celem byli dowódcy wojskowi, intelektualiści i osobistości polityczne. W Odessie odkryto co najmniej 29 masowych grobów, w których znaleziono ponad 8000 ciał. Więcej odkryto w Winnicy, gdzie znajdowało się aż 11 000 ciał.
Największy z masowych grobów na Ukrainie został odkryty w Bykowni, dzielnicy Kijowa, gdzie szacuje się, że znajduje się tam ponad 100 000 ciał. Ofiary były mieszanką tych, którzy ulegli stalinowskim rządom terroru, oraz lokalnych więźniów, którzy zostali bezprawnie straceni bez procesu przez wycofujące się wojska radzieckie w czasie nazistowskiej inwazji na Ukrainę w 1941 roku. Okrucieństwo to zostało później uznane przez Sowietów za dzieło nazistów i jako takie zostało umieszczone na pomniku wzniesionym jako pomnik. Komisja rządowa powołana w grudniu 1988 roku przez Radę Ministrów Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (SRR) ekshumowała dużą liczbę tych ofiar i uzyskała zeznania ponad 200 naocznych świadków. Potwierdzili oni, że egzekucje rzeczywiście przeprowadziły elementy stalinowskie, w tym tajna policja reżimu, NKWD. Napis na upamiętnieniu osób odpowiedzialnych został przypisany odpowiednio NKWD. Do tej tragedii należy dodać liczbę fałszywie skazanych osób i ich rodzin, deportowanych do innych, trudniejszych regionów Związku Radzieckiego, aby tam dożyć swoich dni i nigdy nie powrócić do domu.
Stalin sprzymierzył się z nazistowskimi Niemcami tuż przed wybuchem II wojny światowej, zgodnie z ustaleniami paktu Ribbentrop-Mołotow z 1939 roku. Rosja następnie uczestniczyła w inwazji na pobliską Polskę, zajmując znaczną część jej wschodnich terytoriów wkrótce po tym, jak naziści rozpoczęli własną inwazję z Zachodu. Tam okrucieństwa były kontynuowane serią masowych egzekucji, przeprowadzonych przez Sowietów w 1940 roku, na 22 000 polskich oficerach i prominentnych przedstawicielach polskiego społeczeństwa, w tym naukowcach, specjalistach i przywódcach politycznych. Zbrodnie te są obecnie zbiorczo określane mianem zbrodni katyńskiej. Rosjanie zaprzeczali aż do listopada 2010 roku, kiedy Duma w końcu przyznała się do winy i wydała stosowne oświadczenie. Jednak w kraju dominuje dezinformacja i rozpowszechnianie starego sowieckiego kłamstwa, a sądy milczą w tej sprawie.
Dziedzictwo okrucieństwa zostało przyćmione przez wstrząsy wywołane nazistowską inwazją na ZSRR i brutalną walką, która po niej nastąpiła. Sowiecka propaganda przedstawiała to jako Wielką Wojnę Ojczyźnianą, prowadzoną przez Rosjan, w której Stalin był przedstawiany jako niezwykle potrzebny, bohaterski przywódca nowej ery. Pamięć o terrorze lat 30. XX wieku pozostała jednak szczególnie w kręgach reżimu, aż do śmierci Stalina w wieku 74 lat w 1953 roku. Nikita Chruszczow objął stanowisko I sekretarza KC KPZR i ostatecznie potępił Stalina za jego liczne zbrodnie i ustanowiony przez niego „kult jednostki”. Stało się to w formie raportu Chruszczowa na XXZjeździe Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego w 1956 roku. Zimna wojna była już wówczas ugruntowana i trwała aż do upadku ZSRR w 1991 roku.
W następstwie politycznych i gospodarczych zawirowań, nowy rząd pod przywództwem Borysa Jelcyna w 1991 roku zmagał się z korupcją. Elementy przestępcze w rosyjskim społeczeństwie mieszały się z pozbawionymi praw funkcjonariuszami tajnej policji, a także prominentnymi postaciami związanymi z centralnym kierownictwem. Ci ostatni dążyli do znacznych korzyści z pośpiechu w prywatyzacji przemysłu i finansów. Okoliczności te nadal wpływały na mechanizmy funkcjonowania państwa. To właśnie w tym otoczeniu bezimienny biurokrata o nazwisku Władimir Putin wkroczył na scenę polityczną, początkowo w administracji Anatolija Sobczaka, ówczesnego mera Petersburga. Następnie wszedł na Kreml jako łącznik publiczny z Zarządem Majątku Prezydenta, a następnie jako zastępca szefa sztabu w administracji prezydenta. Szczegóły dotyczące kariery Putina opisano w książkach Craiga Ungera „ House of Trump House of Putin”, Maszy Gessen „Człowiek bez twarzy”, Philipa Shorta „Putin”, Fiony Hill i Clifforda Gaddy’ego „Mr. Putin: Operative within the Kremlin (Geopolitics in the 21st Century)” oraz Stevena Lee Myersa „The Rise and Reign of Vladimir Putin”.
To właśnie wtedy, gdy Putin przejął kontrolę nad nowo nazwaną Federalną Służbą Bezpieczeństwa (FSB), następczynią KGB, zaczął manipulować wydarzeniami dnia na swoją korzyść. Wykorzystał dostępne mu zasoby do podjęcia działań, które ostatecznie ułatwiły mu awans na prezydenta, gdy został mu on przekazany przez Jelcyna na przełomie tysiącleci. Najbardziej znaczącym z nich okazała się organizacja zamachów bombowych na budynki mieszkalne, które doprowadziły do oskarżeń o czeczeński terroryzm i z kolei usprawiedliwiły inwazję Putina na Czeczenię w 1999 roku. Dwa z czterech zamachów dotyczyły moskiewskich budynków mieszkalnych i łącznie zginęło 300 osób. Wydarzenia te zostały opisane zarówno w książkach Jurija Felsztinskiego i Aleksandra Litwinienki „Wysadzić Rosję: Tajny spisek w celu przywrócenia terroru KGB”, jak i w książce Karen Dawishy „Kleptokracja Putina”. Przypomnijmy sobie zabójstwo Litwinienki w Anglii, którego dokonali rosyjscy agenci za pomocą radioaktywnego polonu-210, niedługo po tym, jak ujawnił on powiązania Putina ze światem przestępczym.
Wojna czeczeńska ( 1999–2000) pokazała Rosji determinację Putina w przezwyciężaniu tego, co postrzegano jako namacalne zagrożenie dla samej Rosji, i umożliwiła dojście do władzy osoby, która w momencie objęcia urzędu prezydenta była praktycznie nieznana w kraju. Poprzez proces asymilacji FSB w systemie rządowym, już skorumpowanym przez elementy przestępcze, Putin stworzył własną klasę zależnych oligarchów, których wzbogacił poprzez ciągły proces prywatyzacji. Kontrola nad znaczną częścią rosyjskiej gospodarki, a także nad bezpieczeństwem Putina, została scentralizowana. Wszystko miało być od niego zależne, podobnie jak to było w przypadku Stalina.
Istotną różnicą było jednak poparcie Putina dla renesansu Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej (RKP) jako czynnika w życiu Rosji. Niegdyś odrzucony przez władze sowieckie jako nieistotny dla życia narodu rosyjskiego, RKP został przywrócony jako fundamentalny aspekt rosyjskiej historii i poczucia nacjonalizmu. Ale nastąpił pewien zwrot akcji. Zamiast powrócić do swojej roli promowania wiary chrześcijańskiej w imię swoich ideałów, RKP pozwolił sobie stać się narzędziem politycznym wspierającym najgorsze okrucieństwa reżimu Putina i stać się jego kolejnym uzależnieniem. Połączenie głęboko zakorzenionej wiary, poczucia nacjonalizmu i przeznaczenia, wraz z kreacją silnego i lękliwego przywódcy w osobie Putina, stworzyło kolejny kult jednostki zakorzeniony w rosyjskim etosie. Wojownicza retoryka napędza tę narrację. Pomimo jak błędne jest przeznaczenie, intencja wydaje się być tym, co się liczy.
Jednym z bardziej jaskrawych przykładów skali retoryki wspierającej język kultyzmu jest niedawna promocja satanizmu przez Dmitrija Miedwiediewa, obecnego wiceprzewodniczącego Rady Bezpieczeństwa Rosji i byłego prezydenta Rosji (2008–2012). W niedawnym przemówieniuodwołuje się on do „szalonych nazistowskich narkomanów” na Ukrainie i potrzeby „powstrzymania najwyższego władcy piekła”, sugerując być może rolę Stanów Zjednoczonych wraz z ich zachodnimi sojusznikami we wspieraniu Ukrainy. Mówiąc prościej, jest to walka dobra ze złem, a nacisk położony jest na ideę, że reżim Putina jest jedynym dostawcą prawdy, a wszystko inne to „zawiłe kłamstwa”.
W tym miejscu nie jest już tak jasne, jak napomnienie Woltera, że „ci, którzy potrafią sprawić, że uwierzysz w absurdy, mogą sprawić, że dopuścisz się okrucieństw”. Wygląda na to, że naród można zmusić do popełnienia okrucieństw, gdy odda się sekcie, a oddał się sekcie, gdy uwierzy w absurdy.
Seria morderstw wymierzonych w rywali politycznych, dziennikarzy, aktywistów, urzędników państwowych i oligarchów, którzy kwestionowali legitymację Putina lub jego reżim, nie zdołała uciszyć opozycji. Jednocześnie jednak Putinowi udało się stworzyć i utrzymać oparty na strachu autorytarny reżim, który nadal dominuje w rosyjskim społeczeństwie, a jego narracja ucieleśnia poczucie przeznaczenia narodowego, pomimo oczywistych kryminalnych wad. W ten sposób, po raz kolejny, paranoiczny przywódca stworzył kult, który dąży do utrwalenia przekonania, że tylko to zapewni przyszłość kraju, ale nic nie może być dalsze od prawdy.
Copyright @Kost Elisevich, MD, PhD 2022. Wszelkie prawa zastrzeżone. Wszelkie nielegalne powielanie tych treści będzie skutkować natychmiastowym podjęciem kroków prawnych.
Wow. Jeszcze raz dziękuję.