Ótti í einræðisþjóðfélagi hefur ákveðna lúmska segulkraft. Hann neyðir þá sem eru viðkvæmir í ástand þar sem þeir sem óttast fá aðdáun í skiptum fyrir sjálfsbjargarviðleitni. Að vera í tengslum við leiðtogann er að finna öryggi og þægindi í eigin lífsaðstæðum. Ennfremur er að leita meiri hylli leiðtogans að lýsa yfir hollustu sinni fremur en annarra.
Við höfum kynnst persónudýrkun, leið til að skapa hetjulega ímynd leiðtoga á þann hátt að hún geislar af styrk, föðurlandsást og hugsjón þjóðarinnar. Sögulega séð hefur styrkur í rússneskri menningu verið talinn hæfni til að ala á ótta. Slík var dýrkun Stalíns og sú dýrkun sem hefur verið við lýði í núverandi rússnesku stjórnkerfi undanfarinn áratug og meira. Hún hefur áhrif á þá sem eru sérstaklega nálægt miðstjórninni en gegnsýrir almenning, stundum, í þeim mæli að fáránlegustu yfirlýsingar stjórnkerfisins eru teknar sem fyrirmæli og standa óumdeildar. Þjónustusamir og háðir ríkisreknum fjölmiðlum taka þátt í sýndarmennsku rangfærslna, fordóma og hreinna lyga sem reynir að styrkja hugmyndina um réttlæti í gölluðu samfélagi.
Einræðisstefna er ekki einstök fyrir Rússland. Hún var til staðar allan þann tíma sem Rússland festi sig í sessi sem þjóð undir forystu keisara. Hún náði hámarki í 300 ára langri Romanov-ætt sem lauk með aftöku bolsévíka árið 1918. Rússneska byltingin færði með sér félagslega jafnréttishugsjónir sem voru von nýrrar þjóðar. Endurskipulagning þessarar nýju þjóðar hófst eftir rússnesku borgarastyrjöldina (1917-1922) en hún náði fljótt ekki tilætluðu markmiði. Rússneska heimsveldið, sem hafði verið á undan byltingunni, var endurreist í Samband sovéskra sósíalískra lýðvelda (Sovétríkin) undir forystu Vladímírs Leníns. Dauði hans, 53 ára að aldri, árið 1924, markaði upphaf valdatöku Jósefs Stalíns sem leiðtoga. Stjórnartíð Stalíns, eins og sagnfræðingurinn Serhy Yekelchyk orðar það í bók sinni „Úkraína: Fæðing nútímaþjóðar“, batt enda á „goðsögnina um byltinguna“ og „tryggði forréttindi nýrrar stéttar yfirmanna, óöruggrar og kaldhæðinnar kynslóðar kamelljónískra embættismanna sem skulduðu æðsta herra Kreml hollustu sína.“
Stalín var þekktur fyrir að hafa framið grimmdarverk sjálfur á tímum byltingarinnar og borgarastyrjaldarinnar (Robert Service. Stalin: A Biography. 2004. ISBN 978-0-330-41913-0; Simon Sebag Montefiore. Stalin: The Court of the Red Tsar, Knopf, 2004 ISBN 1-4000-4230-5), en hann tók nú þátt í pólitískt innblásnum réttarsóknum og aftökum keppinauta sinna, sem og beinlínis morðum. Grimmd Stalíns varð ekki aðeins þekkt innan stjórnar hans heldur allra sem bjuggu á hans svæði. Sértrúarsöfnuður var viðhaldið af ótta. Þjóðarmorð hans í Úkraínu, Holodomor (1932-1933), var afleiðing af landbúnaðarstefnu sem gerði ræktarland að sameiginlegri einingu, gerði landeigendur glæpsamlega og stal einkum úkraínsku korni til að fæða borgir Rússlands. Þannig var hægt að sýna vestrænum blaðamönnum, sem voru neyddir til að búa í þessum borgum, sýnilegum árangri sovéska hagkerfisins. Þetta var leið Stalíns til að hræða þrjóska þjóð með því að veikja hana til undirgefni.
Samkvæmt íhaldssömum mati olli harmleikurinn dauða meira en 5 milljóna Úkraínumanna og brottvísun yfir 300.000 til afskekktra svæða í Sovétríkjunum. Þrátt fyrir samtímis umfjöllun Malcolm Muggeridge (Manchester Guardian) og William Henry Chamberlin (Christian Science Monitor) um það sem hafði í raun verið að gerast, skyggðu afneitanir Rússa á málið í nokkra áratugi á eftir. Það var ekki fyrr en andi glasnosts eða „opinskárar“ á Gorbatsjov-árunum (1985-1991) gerði kleift að rannsaka málið ítarlega að sagan var sögð í fullu ljósi. Það hafði einnig verið hvatt áfram af nefndarfundum bandaríska þingsins árið 1986. Á sama hátt batt fræðirit eftir Robert Conquest („Harvest of Sorrow“), sem gefið var út árið 1986, enda á afneitun Rússa með því að lýsa smáatriðum grimmdarverkanna sem framin voru.
Fjórði áratugurinn var ekki liðinn undir lok þegar ofsóknaræðismaðurinn Stalín hóf „Miklu hreinsunina“ sína, eða betur kallaða „Miklu hryðjuverkin“ (1936-1938), þar sem hann losaði sig við raunverulega eða meinta andstæðinga sína og alla sem taldir voru hugsanlega grafa undan valdi hans. Alls leiddi þetta til dauða milljónar eða fleiri einstaklinga. Mörg þessara grimmdarverka voru framin í Úkraínu og beindust að herforingjum, menntamönnum og stjórnmálamönnum. Að minnsta kosti 29 fjöldagrafir fundust í Ódessa þar sem yfir 8.000 lík fundust. Fleiri fundust í Vinnytsia, allt að 11.000 lík.
Stærsta fjöldagröf Úkraínu fannst í Bykivnia, hverfi í Kænugarði, þar sem áætlað er að yfir 100.000 lík hafi fundist. Fórnarlömbin voru blanda af þeim sem létust í ógnarstjórn Stalíns og fangar á staðnum sem höfðu verið teknir af lífi án réttarhalda af sovéskum hermönnum sem hörfuðu þegar nasistar réðust inn í Úkraínu árið 1941. Sovétmenn kenndu síðar um grimmdarverkið sem verk nasista og það var greypt sem slíkt á minnismerki sem reist var sem minnismerki. Ríkisstjórnarnefnd, sem ráðherraráð Úkraínu Sovétlýðveldisins (SSR) skipaði í desember 1988, gróf upp fjölda þessara fórnarlamba og fékk vitnisburði yfir 200 sjónarvotta. Þeir staðfestu að aftökurnar hefðu í raun verið framkvæmdar af stalínskum öflum, þar á meðal leynilögreglu stjórnarinnar, NKVD. Áletrunin á minningarathöfninni um þá sem báru ábyrgð var eignuð NKVD. Við þennan harmleik verður að bætast fjöldi ranglega dæmdra einstaklinga og fjölskyldna þeirra sem voru sendir úr landi til annarra harðari svæða Sovétríkjanna til að lifa út ævina, en aldrei aftur heim.
Stalín hélt áfram að ganga til liðs við nasista Þýskalands rétt fyrir upphaf síðari heimsstyrjaldarinnar, eins og samið var um í Molotov-Ribbentrop-sáttmálanum um friðhelgi (1939). Rússland tók síðan þátt í innrásinni í nágrannalandið Pólland og náði stórum hluta af austursvæði þess stuttu eftir að nasistar höfðu hafið sína eigin innrás frá vestri. Þar héldu grimmdarverkin áfram með röð aftökum, skipulögðum af Sovétríkjunum, árið 1940, á 22.000 pólskum herforingjum og þekktum meðlimum pólsks samfélags, þar á meðal fræðimönnum, fagfólki og stjórnmálamönnum. Þetta er nú sameiginlega nefnt Katyn-fjöldamorðin. Rússar neituðu þar til í nóvember 2010 þegar Dúman þeirra axlaði loksins ábyrgð og gaf út yfirlýsingu þess efnis. Hins vegar eru rangfærslur og dreifing gamalla sovéskra lyga allsráðandi í landinu og dómstólar hafa þagað um málið.
Arfleifð grimmdarinnar var skyggð af umbyltingu nasista innrásarinnar í Sovétríkin og þeirri ofbeldisfullu baráttu sem fylgdi í kjölfarið. Sovéskur áróður lýsti þessu sem Mikla föðurlandsstríðið undir forystu Rússa og þar sem Stalín var nú sýndur sem nauðsynlegur hetjuleiðtogi nýrrar aldar. Minningin um hryllinginn á fjórða áratugnum var þó sérstaklega áberandi meðal þeirra sem voru innan stjórnarinnar, þar til Stalín lést, 74 ára að aldri, árið 1953. Nikita Krústsjov tók við sem fyrsti ritari Kommúnistaflokksins og fordæmdi að lokum Stalín fyrir ýmis glæpi hans og „persónudýrkunina“ sem hann hafði komið á fót. Þetta kom fram í skýrslu sem Krústsjov sendi til 20.þings Kommúnistaflokks Sovétríkjanna árið 1956. Kalda stríðið var orðið vel þekkt á þessum tíma og hélt áfram þar til Sovétríkin hrundu árið 1991.
Í þeim pólitísku og efnahagslegu óróa sem fylgdi í kjölfarið glímdi nýja ríkisstjórnin undir stjórn Borísar Jeltsíns árið 1991 við spillingu . Glæpamenn innan rússnesks samfélags blönduðust við réttindalausa starfsmenn leynilögreglunnar sem og þekkta einstaklinga tengda miðstjórninni. Síðarnefndu leituðust við að hagnast verulega á hraða einkavæðingar iðnaðar og fjármála. Þessar aðstæður héldu áfram að hafa áhrif á virkni ríkisins. Það var í þessu umhverfi sem andlitslaus embættismaður að nafni Vladimír Pútín kom fram á vettvang stjórnmálanna, fyrst innan stjórnar Anatoly Sobchak, þáverandi borgarstjóra í Sankti Pétursborg. Því næst hóf hann störf í Kreml sem tengiliður við fasteignastjórnun forseta og síðar sem aðstoðarstarfsmannastjóri í forsetastjórninni. Nánari upplýsingar um valdatöku Pútíns eru settar fram í bókunum House of Trump eftir Craig Unger, „The Man Without a Face“ eftir Masha Gessen, „Putin“ eftir Philip Short, „Mr. Putin: Operative within the Kremlin (Geopolitics in the 21st Century)“ eftir Fiona Hill og Clifford Gaddy og „The Rise and Reign of Vladimir Putin“ eftir Steven Lee Myers.
Það var þegar Pútín tók við stjórn nýnefndrar alríkisöryggisþjónustu (FSB), arftaki KGB, að hann fór að hagræða atburðum dagsins sér í hag. Hann notaði þau úrræði sem honum voru tiltæk til að grípa til aðgerða sem myndu að lokum auðvelda honum að komast til forsetaembættisins þegar Jeltsín afhenti honum það um aldamótin 1900. Merkilegast af þessu virtist vera skipulagning sprengjuárása á fjölbýlishús sem leiddu til ásakana um tsjetsjenska hryðjuverk og sem aftur réttlætti innrás Pútíns í Tsjetsjeníu árið 1999. Tvær af fjórum sprengjuárásunum tengdust fjölbýlishúsum í Moskvu og alls létust 300 manns. Þessir atburðir hafa verið lýstir bæði í bókum Yuri Felshtinsky og Alexander Litvinenko, „Blowing Up Russia: The Secret Plot to Bring Back KGB Terror“ og Karen Dawisha, „Putin's Kleptocracy“. Maður man eftir morðinu á Litvinenko með geislavirku póloníum-210 í Englandi af rússneskum njósnurum skömmu eftir að hann hafði afhjúpað tengsl Pútíns við glæpamenn undirheimanna.
Tsjetsjenastríðið á því sem talið var vera áþreifanleg ógn við Rússland sjálft og gerði kleift að skapa persónu sem þegar hann tók við embætti var í raun óþekkt í landinu. Með því að fella FSB inn í stjórnkerfi sem þegar var spillt af glæpamönnum, auðveldaði Pútín að auðga sinn eigin hóp óligarkanna sem hann auðgaði með áframhaldandi einkavæðingu. Stjórn var nú miðstýrð yfir stórum hluta rússneska hagkerfisins auk öryggis Pútíns sjálfs. Allt átti að vera háð honum, ekki ósvipað og það hafði verið fyrir Stalín.
Áberandi munur var þó stuðningur Pútíns við endurreisn rússnesku rétttrúnaðarkirkjunnar (ROC) sem þáttar í rússnesku lífi. Sovétstjórnin hafði áður hafnað henni sem óviðkomandi lífi rússneska þjóðarinnar en hún var endurreist sem grundvallarþáttur í sögu Rússlands og þjóðernishyggju. En það var óvænt. Í stað þess að endurvekja hlutverk sitt í að efla kristna trú til stuðnings hugsjónum sínum hefur ROC leyft sér að verða pólitískt tæki til að styðja verstu grimmdarverk stjórnar Pútíns og verða enn eitt atriði sem er háð henni. Samspil djúpstæðrar trúar, þjóðernishyggju og örlaga ásamt sköpun sterks og óttaslegins leiðtoga í Pútín hefur skapað enn eina persónudýrkun sem er innbyggð í rússneska siðferðið. Herská orðræða knýr frásögnina áfram. Þrátt fyrir hversu villandi örlögin eru, virðist ætlunin vera það sem skiptir máli.
Eitt af grófari dæmunum um umfang mælskulistarinnar sem styður tungumál sértrúarsöfnuðar er nýleg kynning á satanisma af Dmitry Medvedev, núverandi varaformanni Öryggisráðs Rússlands og fyrrverandi forseta Rússlands (2008 - 2012). Í nýlegri ræðuvísar hann til „brjálaðra nasistafíkla“ í Úkraínu og nauðsyn þess að „stöðva æðsta stjórnanda helvítis“, sem gefur kannski í skyn hlutverk Bandaríkjanna ásamt vestrænum bandamönnum sínum í stuðningi við Úkraínu. Einfaldlega sagt er þetta barátta góðs gegn illsku og áhersla er lögð á þá hugmynd að stjórn Pútíns sé eini miðlari sannleikans og að allt annað séu „flóknar lygar“.
Það er ekki ljósara hér áminning Voltaires um að „þeir sem geta fengið þig til að trúa á fáránleika geta fengið þig til að fremja grimmdarverk.“ Það virðist sem hægt sé að fá þjóð til að fremja grimmdarverk þegar hún hefur skuldbundið sig sértrúarsöfnuði og hún hefur skuldbundið sig sértrúarsöfnuði þegar hún hefur farið að trúa á fáránleika.
Röð morða sem beinast að pólitískum keppinautum, blaðamönnum, aðgerðasinnum, embættismönnum og auðkýfingjum sem hafa dregið lögmæti Pútíns eða stjórn hans í efa hefur ekki tekist að þagga niður í andstöðunni. Á sama hátt hefur Pútín hins vegar tekist að skapa og viðhalda ótta-byggðu einræðisstjórn sem heldur áfram að ráða ríkjum í rússnesku samfélagi með frásögn sem felur í sér tilfinningu fyrir þjóðarörlögum þrátt fyrir að hún byggist á augljósum glæpsamlegum göllum. Þannig hefur ofsóknaræðisleiðtogi enn á ný komið á fót sértrúarsöfnuði sem leitast við að viðhalda þeirri hugmynd að þetta eitt og sér muni tryggja framtíð landsins en ekkert gæti verið fjær sannleikanum.
Höfundarréttur @Kost Elisevich, MD, PhD 2022. Allur réttur áskilinn. Öll ólögleg afritun þessa efnis mun leiða til tafarlausra lagalegra aðgerða.
Vá. Takk aftur.