Çoğu aklı başında insan için apaçık ortada olduğu gibi, Kırım coğrafi olarak Ukrayna topraklarıyla bitişiktir; bu durum, Rus aşırı milliyetçileri dışında herkesin Putin'in görmezden gelmeyi tercih ettiği durumun amansız mantığını anlayabileceği kadar belirgindir. Kırım, Akdeniz'e erişim sağlayan bir askeri kale olarak ve bir dereceye kadar Rusların kendi yerleri olarak adlandırmayı çok istediği yakınlardaki gözde bir tatil yeri olarak Rusya'nın çıkarları için hayati önem taşımaktadır.
Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinin olası bir nedeni, sekiz yıl önce Senatör John McCain tarafından dile getirilen ve Putin'in 2014'te Kırım'ı gayrimeşru bir şekilde ilhak etmesine benzer bir şekilde, doğu Ukrayna üzerinden Kırım'a bir kara koridoru sağlamayı amaçlayan bir görüştür. Karadeniz'de uzanan bu yarımada, Rusya'nın irredantist bir senaryonun parçası olarak yeniden şekillendirmeye çalıştığı söylemleriyle daha da karmaşık hale gelen, oldukça dolambaçlı bir tarihe sahiptir.

Vladimir Putin'in şikayeti, 1954 yılında Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) Yüksek Sovyeti Başkanlığı'nın Kırım'ı Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin (SSCB) yetki alanına devreden kararnamesiyle ilgilidir. Bu olay, Bohdan Khmelnytsky liderliğindeki Ukrayna Kazak devleti ile Rus Çarı Alexis arasında 1654 yılında imzalanan askeri ve siyasi ittifak olan Pereiaslav Anlaşması'nın 300. yıldönümüne denk gelmiştir. Batıda Lehistan-Litvanya Birliği ve güneyde Osmanlı İmparatorluğu ile çevrili tartışmalı bir bölgede özerkliklerini ve inançlarını koruma karşılığında, Ukrayna Kazak süvarileri genişleyen Osmanlı İmparatorluğu'na karşı güvenlik sağlayacak ve komşu Lehistan-Litvanya Birliği ile mücadelede destek için çağrılabilecekti.
O dönemde asıl tehlike Kırım ve Osmanlı İmparatorluğu ile olan bağlarında mevcuttu. 13. yüzyılda Ukrayna'yı işgal eden Moğol Altın Ordası'nın kalıntıları olan Kırım Tatarları,yüzyıllarca yarımadaya hakim olmuşlardı. 16. yüzyıldaKırım Hanlığı, güneydeki İslamcı çağdaşları Osmanlılarla birleşti. Çoğunlukla günümüz Ukrayna'sının güney bozkırlarında ticari ilişkiler kurdular ve askeri akınlarda iş birliği yaptılar.
Sonraki 150 yıl boyunca, Çarlık Rusyası'nın büyümesi, Kazak devletinin zayıflaması ve Lehistan-Litvanya Birliği'nin gerilemesiyle, günümüz Ukrayna topraklarının büyük bir kısmı Rus İmparatorluğu'nun eline geçti. 1783'te, II. Katerina'nın saltanatı döneminde, Osmanlıların kesin yenilgisi ve Küçük Kaynarza Antlaşması ile Kırım Hanlığı da İmparatorluğa katıldı.
Rus İmparatorluğu, 19. yüzyılın ilk yarısında batıya ve doğuya doğru toprak genişlemesini sürdürdü . Osmanlı İmparatorluğu'nun zayıfladığını fark eden Çar I. Nikolay, Boğazlar üzerinden Akdeniz'e serbest erişim sağlamak için güneydoğudaki Balkan topraklarını ele geçirmeye çalıştı. Sonuç olarak, İngiltere, Fransa ve Sardinya-Piemonte'nin Yakın Doğu'daki ticari çıkarları konusunda ekonomik endişeler arttı. Rus savaş gemilerinin Karadeniz'deki bir limanda bulunan Osmanlı donanmasına yangın çıkarıcı mühimmatla saldırması, limanı ateşe vermesi ve 2.000'den fazla denizcinin ölümüne yol açması üzerine, batı ülkeleri harekete geçerek 1856'ya kadar sürecek Kırım Savaşı'nı başlattı. Rusya, 450.000'den fazla kayıp vererek ağır bir yenilgiye uğradı; Karadeniz Filosu ve en önemli Kırım limanı Sivastopol yok edildi. Bunu takip eden Paris Antlaşması, Karadeniz'i askerden arındırarak Rus İmparatorluğu'nun güney kıyılarını tamamen savunmasız bıraktı. Tarihçi Shepard B. Clough, Çar Nikolay'ın Karadeniz ve ötesini kontrol altına alma arayışındaki aşırıya kaçmasını ve Batı Avrupa'nın tepkisini yanlış değerlendirmesini, savaşın ve Rusya'nın nihai aşağılanmasının altında yatan iki neden olarak tanımlamıştır.
Tatarlar, 19. yüzyılın ortalarına kadar Kırım nüfusunun çoğunluğunu oluşturmaya devam etti . Romanov hanedanlığı boyunca Tatarlara yönelik ayrımcı bir politika uygulandı ve bu durum nüfus azalmasında kendini göstermeye başladı. Anıtların ve camilerin yıkılması, zorunlu yer değiştirme ve şiddet içeren kültürel baskı 20. yüzyıla kadar devam etti . Tatar köylüleri 1796'dan sonra serfleştirildi ve 1861'de toprak sahiplerinin altındaki serfliğin yerini ekonomik serfliğe bırakana kadar bu durum devam etti. Kırım'ın Rus İmparatorluğu'na katılımının ilk 100 yılında, nüfus sayımları Tatar temsilinin 20. yüzyılın başlarında %87,6'dan %35,6'ya dramatik bir şekilde düştüğünü gösterdi . 1820 ile 1860 yılları arasında, Rus, Ukraynalı, Alman ve diğer kolonistler kasıtlı olarak Kırım'a yerleştirilerek Tatar nüfusu seyreltildi.
Hem I. Dünya Savaşı hem de Rusya'nın 1917 Şubat Devrimi, Kırım'ın kaderinde ani bir değişikliğe yol açtı. Siyasi koşullardaki bu dramatik değişim, bir dizi Tatar milliyetçisinin sürgünden dönmesine ve bölgesel özerklik talep eden bir Kırım Tatar Milliyetçi Partisi kurmasına olanak sağladı. Ardından kendi hükümetine sahip bir kurucu meclis kuruldu. Bu, o dönemdeki Ukrayna liderliği tarafından desteklendi, ancak Bolşeviklerin kısa süreli iktidara gelmesiyle özerklik arayışı kısa ömürlü oldu. Sovyet hükümeti hızla Bolşeviklerin yerini aldı, ancak Alman birliklerinin gelişiyle Bolşevikler de devrildi. 1918'de Almanya'nın yenilgisi, ülkenin iç savaşla boğuştuğu bir dönemde Kırım'ı tekrar Rus kontrolüne geçirdi. Savaş büyük ölçüde Bolşevik Kızıl Ordu ile Sovyet karşıtı Beyaz Ordu arasında geçti, ancak gerçekte birçok farklı ulusal unsur da savaşa dahil olmuştu. Savaşın sonuna doğru Beyaz Ordu Kırım'a çekildi, son direnişini burada gösterdi ve Ekim 1920'de nihayet yenilgiye uğradı.
İç savaşın sona ermesiyle Vladimir Lenin, Rus İmparatorluğu'nun dağılmasından kaynaklanan bir milliyet sorunuyla karşı karşıya kaldı. Toprak bütünlüğünü korumak için, her biri kendi özerkliğine sahip ancak merkezi bir otorite altında, güvenliklerini ve ekonomik refahlarını garanti eden temsili bir hükümet altında, tanınmış milliyetçi cumhuriyetlerin birliğini savundu. Lenin ayrıca, savunduğu yeni komünist eşitlikçi ideolojiyle uyuşmayan, eski Rus İmparatorluğu'ndaki diğer milliyetlere karşı yaygın bir Rus üstünlük duygusunu bastırma ihtiyacının da farkındaydı. Sonuç olarak, Ekim 1921'de Kırım Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti (ÖSS), Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti (SSSS) de dahil olmak üzere diğer birçok oluşumla birlikte, fiilen Moskova'dan yönetilen Rus Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti'nin (RSSFSR) ayrılmaz bir parçası haline geldi. Ancak, geçmişte derinden kök salmış ve yerleşmiş olan Rus şovenizmi, günümüze kadar kontrol altına alınması zor bir özellik olarak devam edecektir.
Lenin 1924'te öldü ve yerine 1953'teki ölümüne kadar Sovyetler Birliği'ni yönetecek olan Josef Stalin geçti. 1920'lerin sonlarına doğru Stalin, devrimde somutlaşan eşitlikçi idealin sahte görünümünü terk etti ve artık korku yayan bir rejimin diktatörü rolünü üstlendi. 1920'lerin ortalarında Kırım Tatarları, yarımadanın nüfusunun yalnızca dörtte birini oluşturuyordu; yeni Rusların gelişiyle bu oran %42,2'ye yükselmişti. Stalin'in zorunlu kolektivizasyon ve tahıl el koymasını içeren Yeni Ekonomik Politikası, 1931-32 yıllarında Ukrayna ve Kırım'ın büyük bölümünde yaygın bir kıtlığa yol açtı ve yalnızca yarımadada 100.000 can kaybına neden oldu. Stalin'in terörü, Tatar siyasi figürlerinin, akademisyenlerin, gazetecilerin ve profesyonellerin tutuklanması ve ardından idam edilmesi veya Birliğin uzak bölgelerine sürgün edilmesiyle devam etti. 1939 nüfus sayımına göre Kırım Tatarları nüfusun %19,4'ünü oluşturuyordu; kültürleri ve dilleri marjinalleşmiş, kimlikleri ise Rusların daha fazla gelişiyle yok olmuştu. Tatarların ve diğer bazı azınlıkların yerlerinden edilmesiyle etnik temizlik başlamıştı.
II. Dünya Savaşı'nda Almanya'nın Sovyetler Birliği'ni işgali, 40.000 Yahudinin yakalanıp öldürüldüğü Kırım'ın işgalini de içeriyordu. Stalinist baskılara ve zulme karşı çıkan yaklaşık 3.500 Kırım Tatarı, Ruslara karşı koymak için Alman kuvvetlerine katıldı. Rus kuvvetleri 1944'te Kırım'ı geri aldığında, Stalin misilleme olarak Tatarlara karşı kültürel bir soykırım başlattı ve çoğunluğu kadın, çocuk ve yaşlılardan oluşan yaklaşık 240.000 kişiyi ağırlıklı olarak Özbekistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ve diğer Orta Asya ülkelerine sürgün etti. Zorunlu sürgünün ilk 18 ayında, neredeyse yarısı soğuk ve yoksunluktan öldü; 8.000'i ise nakliye sırasında hayatını kaybetti. 1979 nüfus sayımı, Tatar nüfusunun 5.422'ye düştüğünü ve toplam nüfusun sadece %0,2'sini temsil ettiğini ortaya koydu. 45 yıllık sürgünün ardından, 1980'lerin sonlarında Gorbaçov'un perestroyka döneminde 260.000 Tatar Kırım'a geri döndü . Herhangi bir tazminat teklif edilmedi. Daha önce terk edilmiş olan 80.000 hane ve 360.000 dönüm arazi artık başkalarının mülkiyetindeydi. Kırım Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 1945'te ortadan kaldırıldı; artık özerk bir devlet değil , RSFSR içindeki başka bir idari bölge olan bir oblast haline geldi
1991 yılında Ukrayna, Kırım'ın da bir parçası olduğu bağımsız bir devlet olarak bağımsızlığını kazandı. Aralık ayındaki referandumda genel nüfusun %92'si, o zamana kadar %60'ı Rus olan Kırım nüfusunun ise %54'ü aynı yönde oy kullandı. 1989 ve 2014 nüfus sayımları arasında Kırım nüfusu içindeki Tatar oranı %1,6'dan %12,6'ya yükseldi. Ruslar tarafından "ulusal azınlık" olarak görülmelerinin aksine, Ukrayna ve Avrupa Birliği tarafından haklı olarak yerli halk olarak tanındılar.
1954'te Kırım'ın Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne devredilmesi, "Rus halkının Ukrayna'ya duyduğu büyük kardeşlik sevgisi ve güveninin" bir göstergesi olarak ilan edilmiş ve Marksist-Leninist proletarya anlayışının evrensel kardeşlik ilkesini örneklemeyi amaçlamıştır. O dönemin koşullarına dair daha kapsamlı bir tablo, Harvard Üniversitesi Soğuk Savaş Çalışmaları Programı Direktörü ve Davis Rus ve Avrasya Çalışmaları Merkezi Kıdemli Üyesi Mark Kramer'in bir makalesinde belirttiği gibi, siyasi çıkarların kararda daha önemli bir rol oynamış olabileceğini göstermektedir. Kruşçev'in 1953-54'te iktidara yükselişi sorunsuz olmamıştır. O zamanki Sovyet Başbakanı Georgi Malenkov ile Stalin sonrası bir iktidar mücadelesi, onun hırslarını tehdit etmiştir. Kruşçev sonuç olarak, Ukrayna Komünist Partisi Birinci Sekreteri ve Sovyetler Birliği Komünist Partisi (SSCB) Başkanlık Kurulu üyesi Oleksi Kyrychenko da dahil olmak üzere parti içindeki diğer elitlerin desteğini sağlamaya çalışmıştır. Kırım'ın Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne devredilmesi, ihtiyaç duyulan türden siyasi desteği sağlayacaktı. Ek olarak, bu hamle, Kırım'daki Rus çoğunluğunun ülkenin seçmen kitlesine dahil edilmesiyle birlikte, Ukrayna'daki genel kamuoyunun Rusya'ya karşı tutumunu da güçlendirecek gibi görünüyordu.
Sovyet döneminin geri kalanında Kırım'ın siyasi ve ekonomik gelişimi hakkında söylenecek çok az şey var, çünkü kaderi Ukrayna SSC'sine ve belki de daha çok SSCB'nin geri kalanına bağlıydı. 1991'de Ukrayna SSC tarafından yeniden özerklik statüsü verildi. Sovyetler Birliği'nin çöküşünden kısa bir süre sonra, Rusya Başkan Yardımcısı Aleksandr Rutskoy, 1992'de Kırım'ın Ukrayna'dan ayrılması çağrısında bulunmaya başlamıştı bile. Kırım'ın etnik temizliğinin ve Ruslar tarafından, büyük ölçüde askeri varlık oluşturularak, kademeli olarak işgalinin sonuçları, 1994'teki ikinci tur başkanlık seçimlerinde %70'in üzerinde oy alan Rus yanlısı ayrılıkçı lider Yuri Meşkov'un seçilmesiyle etkisini göstermeye başladı. Bir referandumda Ukrayna'dan daha fazla özerklik ve çifte Rus-Ukrayna vatandaşlığı için %80 onay kaydedildi. Ancak Kırım ekonomisi, imalat ürünlerinin %80'inin satıldığı Ukrayna'ya daha fazla bağımlı hale geliyordu. Meshkov'a duyulan hayal kırıklığı ve Rus yanlısı siyasi fraksiyon içindeki siyasi çekişmeler, liderlikte bir çöküşe yol açtı. Sonunda, Ukrayna Parlamentosu 1995'te müdahale ederek Kırım'ın anayasasını yürürlükten kaldırıp Cumhurbaşkanlığı makamını kaldırdı. 2014 yılında 2,3 milyonluk nüfusun %68'inin Rus, %16'sının Ukraynalı ve %13'ünün Tatar olduğu Kırım'da, beklendiği gibi, baskın bir Rus duygusu devam etti.

Ukrayna'daki 2014 Maidan Devrimi, Rusya yanlısı Cumhurbaşkanı Viktor Yanukoviç'in devrilmesine ve korunmak için Rusya'ya kaçmasına yol açtı. Şubat sonundan Mart başına kadar geçen oldukça kısa birkaç hafta içinde, şüphesiz önceden planlanmış bir şekilde, Rus birlikleri Kırım'ın tamamını ele geçirdi ve Kırım Yüksek Konseyi'nin oylamasıyla Rusya ile birleşme ilan edildi. Bu ilandan sonraki 10 gün içinde yapılan ve gülünç bir şekilde Rusya'ya katılma veya Ukrayna'nın özerk bir parçası olarak geçmişteki duruma geri dönme seçeneklerini sunan bir referandum düzenlendi. %83'lük bir katılım oranı bildirildi ve oyların %96,7'si Rusya ile birleşmeyi destekledi; bu sonuç, nüfusun yaklaşık %30'unun etnik Ukraynalılar, Tatarlar ve diğer marjinal azınlıklardan oluştuğu göz önüne alındığında, inanılmaz görünüyordu. Şaşırtıcı olmayan bir şekilde, Rusya İnsan Hakları Konseyi'nden sızdırılan bir rapor, katılım oranının aslında %30 olduğunu ve sadece yarısının Rusya'ya katılmak için oy kullandığını ortaya koydu. Dahası, tanınmış bir uluslararası otorite tarafından sertifikasyon dikkate alınmadığı için etkinlik, dünyanın büyük bir kısmı tarafından bir aldatmaca olarak görüldü.
Ancak tartışmalı sonuç, kendi yarattıkları şüpheli geçmişe rağmen kendilerine ait olarak algıladıkları bir bölgeyi geri alma fikrinden zevk alan Rus halkını endişelendirmedi. BM Şartı, Helsinki Anlaşması, Almatı Anlaşması, Budapeşte Mutabakatı ve özellikle Ukrayna ile Dostluk, İşbirliği ve Ortaklık Anlaşması'nda belirtilen ulusal sınırların ve usulüne uygun olarak seçilmiş devletlerin egemenliğinin korunması, medeni bir dünyada burada işlenen türden açık ihlallere karşı yeterli koruma gibi görünse de, bu anlaşmalar böyle bir şey sunmadı. Tüm bunlar, Rusya'nın güvenilmeyecek bir ülke olduğunu göstermiştir.
Kırım'a karşı işlenen uzun süreli zulümler, özellikle Ukrayna'nın doğu bölgesini saran mevcut savaşla birleştiğinde, çok geçmeden sona erecektir. Rusya'nın artmaya devam eden silah ve personel kayıpları, tedarik ve yedek parça teminindeki zorlukları ve yaptırımlar ile varlıklarına el konulması nedeniyle kaçınılmaz ekonomik çöküşü, bu kadar izole bir ülke için iyiye işaret etmiyor. Daha da kötüsü, dezenformasyon söyleminin ardındaki gerçeği gören ve entelektüel yeteneklerini başka yerlerde özgürce kullanabilecekleri bir gelecek arayışıyla ülkelerini terk eden genç nesil arasında güven kaybı, toplumunu felç edecektir. Kırım'ın nihai kaderi, demografik yapısı ne olursa olsun, geleceğini nerede göreceğine bağlı olacaktır. Rusya henüz aşağı doğru sarmalında bir son nokta görmedi ve yarattığı terör nedeniyle de mahkemede hesap verecektir.
Telif hakkı ©Kost Elisevich, MD, PhD 2022. Tüm hakları saklıdır. Bu içeriğin yasa dışı çoğaltılması derhal yasal işlem başlatılmasına yol açacaktır.
Tarihsel bakış açınız için teşekkür ederim. Bilmediğim ne kadar çok şey varmış, ne kadar çok şey öğrendim!