Ukrayna'nın Tarihsel Kökeni ve Putin'in Uğraşına Uygun Masalsı Tarihi

Rusya'nın saldırganlığıyla zorlanan Ukrayna ile mevcut çatışma, Putin'in dünya görüşünde iki halkın aslında "tek bir bütün" olduğu fikrinin yeniden incelenmesi ihtiyacını doğurdu. Bu durum böyle değil. Putin, Ukrayna'yı Şubat 2022'de işgal etmesinden yedi ay önce, Temmuz 2021'de, Ukrayna'nın erken tarihini de içine kattığı Rusya tarihinin kendi versiyonunu sundu. Şimdi açıkça görülüyor ki, bu makale, ne kadar çarpıtılmış olursa olsun, tarihsel bir gerekçe sağlamak ve komşu egemen bir ulusa yönelik işgaline bir giriş niteliği taşımak amacıyla yazılmıştı. Makalede, erken Orta Çağ'da bölgeye İskandinav müdahalesinden kaynaklanan ortak bir köken iddiasında bulundu. Bu, fetih ve hegemonik otoriteye dayanan, ancak bu farklı bölgelere özgü yerleşik etnolinguistik ve kültürel eğilimler ve faktörler hakkında daha derin bir anlayış gerektirmeyen, garip bir tarihsel gerçek görüşüdür. Putin'in anlatısı, daha sonra Ukrayna gibi bir ulusun kendi başına gelme iradesi üzerinde önceden yapılmış siyasi anlaşmaların etkisi olduğu yönündeki iddialarıyla daha da karmaşık hale geliyor.

İki ulusun öyküsü, göründüğü kadarıyla, galibin tarih anlatımına iyi bir örnektir. Bu öykü, 19. yüzyıldaRomanov hanedanlığı döneminde, yüzyıllar öncesine dayanan bir kökenden geldiğini ilan etmenin soyluluk açısından bir sosyal statü meselesi olduğu zamanlarda, tarihçiler tarafından belirgin bir Rus tarihsel bakış açısıyla anlatılmıştır. Karamzin, Pogodin, Soloviev ve Kliuchevskiy gibi Rus yazarların hepsi aynı anlatıyı izlemiştir: 9. yüzyıldan 13. yüzyıla kadar egemen şehir devleti olan ve günümüzUkraynası'ndaki DinyeperNehri kıyılarında merkezlenen Kiev Rus Devleti, 13. yüzyılın ortalarında Moğollar tarafından istila edilmişve güçsüz hale getirilmiştir. Bunu takiben, bölgedeki Slav halkına atfedilen siyasi ve dini faaliyet merkezi, kuzeye doğru kaymış ve nihayetinde başka bir şehir devleti ortaya çıkmış ve Rusya bir ulus olarak buradan evrimleşmiştir.

Putin, Varangların veya Batı'da bildiğimiz adıyla Vikinglerin, Novgorod merkezli olarak kuzeydeki yerleşik Fin ve Slav kabileleri arasında yerleşip kontrolü ele geçirdikleri argümanına dayanıyor. Bu durum, aslında, kendi aralarındaki süregelen çatışmaların üstesinden gelmeyi umdukları merkezi bir yerel şehir devletinin örgütlenmesi ve geliştirilmesi yoluyla daha fazla güvenlik elde etme arayışındaki aynı kabilelerin daveti üzerine gerçekleşti. Bu şekilde, kuzeyde Vikinglerin kontrolündeki bir bölge yaratan Riuryk hanedanı kuruldu. 

Zenginlik ve toprak avantajı arayan Vikingler, çok daha büyük bir ödülün bulunduğu Bizans İmparatorluğu'na doğru güneye bir rota oluşturmak konusunda istekliydiler. Bunu yaparken, Dinyeper Nehri boyunca, doğu kıyısında zaten kurulmuş ve tahkim edilmiş bir kasabanın bulunduğu bir rota oluşturdular. Buranın daha iyi bir görüş noktası olduğunu fark eden Vikingler buraya yerleştiler ve nihayetinde çevredeki kabileleri boyunduruk altına alarak komşu toprakların kontrolünü ele geçirdiler. Böylece, o zamanlar Kiev Rus olarak bilinecek olan devleti kurdular ve operasyon merkezlerini Novgorod'dan Kiev'e taşıdılar.

Birkaç nesil boyunca birbirini izleyen yerel yöneticiler, Bizans ile askeri veya ticari anlaşmalar yoluyla elde ettikleri başarıları geliştirmeye çalıştılar. Bu, Karadeniz'in kuzey kıyısı ve Kırım boyunca kurulan Yunan ve daha sonra Roma yerleşimleriyle veya daha doğrudan Bizans'ın kendisiyle yapılan ticaret yoluyla gerçekleştirildi. Putin, Kiev Rus'unun, Viking müdahalesiyle kuzeyde kurulan Novgorod'un basit bir türev etkisi olduğunu savunuyor ve tamamen ayrı ve daha temel bir kökeni ve başka bir halkın gelişimini hesaba katmıyor.

Öyleyse, geriye dönelim. Arkeolojik kayıtlara göre, günümüz Ukraynası'ndaki yerleşim izleri Erken Demir Çağı'na kadar uzanmaktadır. Tarihi, Orta Asya ve Pers göçebe kabilelerinin, Cermen halklarının, Ostrogotların ve Orta ve Güneydoğu Avrupa'dan gelen diğerlerinin ardı ardına gelen istilaları veya göçleriyle şekillenmiştir. Bu verimli topraklara yerleşmeyi seçenler, her yere yerleşim yerleri kurmuşlardır. Doğudan gelen sürekli istilalar, Ural Dağları'nın güneyinden doğrudan günümüz Ukraynası'na geçiş koridoru sağlayan Hazar Çöküntüsü'nün nispeten düz ovası sayesinde mümkün olmuştur. 9. yüzyıla gelindiğinde, Vikingler tarafından kuzey-güney yönünde ve komşu Hazar Kağanlığı tarafından doğu-batı yönünde kurulan ticaret yolları, Kiev'i bölgede güçlü bir ticaret merkezi haline getirmiştir.

Etnolinguistik açıdan bakıldığında, günümüz Doğu Avrupa'sındaki Slav halklarının kökeninin, Rusya'nın güneyinde, güney-orta Polonya'dan güneybatı Belarus'a ve batı ile kuzey-orta Ukrayna'ya uzanan, ağırlıklı olarak günümüz Ukrayna'sında merkezlenmiş geniş bir toprak şeridinde ortaya çıktığı düşünülmektedir. MÖ 500'de Slavlar, bu merkezden güneye doğru göç etmeye ve günümüz Ukrayna'sındaki bozkırlara ve Karadeniz kıyı bölgelerine yaklaşmaya başladılar. Burada, Yunan ve daha sonra Roma yerleşimleriyle ticaret yapıldı. Kıyı bölgelerinin hemen kuzeyindeki bozkırlarda, bölgeye yerleşmiş (MÖ 750-250) Orta Asyalı savaşçı bir halk olan İskitler ve daha sonra, özellikle Pers kökenli Antesler olmak üzere Alan kabileleri (MÖ 250-MS 250) arasında asimile oldular. Kiev, Bizans ile ticaretin zaten kurulmuş olduğu en önemli tepe kalelerinden biri haline geldi. Bu faaliyetlerin büyük bir kısmı, Vikinglerin gelişinden çok önce, 3. ve 7. yüzyıllar arasında kademeli olarak gerçekleşti

Aynı Slav çekirdeğinden kuzeye, günümüz Rusya'sına doğru genişleme, ağırlıklı olarak Fin kabileleriyle karşılaşmaya yol açtı ve kabile çatışmaları nihayetinde yukarıda bahsedilen Vikinglerin bölgeye örgütlenme ve istikrar getirme davetine neden oldu. Ukrayna'nın kendisi de farklı halkların karışımından oluşan, çok etnik kökenli ayrı bir kimlik haline geldi. Bu, Orta Asya'dan doğu göçebe gruplarının göçünü, Karadeniz'in kuzey kıyısı ve Azak Denizi boyunca Yunan ve Romalıların kolonizasyonunu ve batıdan Cermen ve Güneydoğu Avrupa kökenli yerleşimcilerin ve tüccarların gelişini kolaylaştıran yerel coğrafyanın doğrudan bir sonucuydu. Yeni başkentleri Kiev'e yerleşen Vikingler, Baltık'tan Karadeniz'e uzanan tüm yerleşim alanında nihayetinde hegemonyayı ele geçiren yeni bir toplum yaratmak için ağırlıklı olarak Slav yurttaşlarıyla kaynaştılar.

Doğudan gelen göçebe akınları, 9. yüzyılın sonlarından 13. yüzyıla kadar uzanan bu dönem öncesinde ve sırasında, çoğunlukla günümüz Ukraynası bölgesinde devam etti. İçsavaşlar devleti daha da zayıflattı ve 1237'de Batu Han önderliğindeki Moğol istilası ve 1240'ta Kiev'e yapılan nihai saldırı ile devletin ele geçirilmesine yol açtı. Ancak bu, merkezi bir otorite olarak ortadan kalkmasına yol açmadı, aksine Moğol yönetimine boyun eğmesi gereken bir devlet haline geldi. Novgorod merkezli kuzeydeki bölge, ticaret ilişkilerini Baltık bölgesine kaydırdı ve Kiev Rus'unun kontrolünden ayrılarak 14. yüzyıldan itibaren gelişip nihayetinde Moskova merkezli Rus İmparatorluğu'nun doğmasına yol açacak ayrı bir varlık halinegeldi . 

Kiev Rus devleti artık yerel bir prenslik haline gelmişti, ancak Moğol egemenliği altında vasal haline gelen yerli liderler tarafından yönetilmeye devam ediyordu. Eski Kiev Rus devletinin kuzey ve batısındaki diğer komşu prenslikler de yeni düzen altında kuruldu. Yerel güç merkezinin batıya doğru, daha yaygın Moğol etkisinden uzaklaşarak kayması doğal olarak gerçekleşti ve günümüz Batı Ukrayna'sındaki Galiçya ve Volhinya prensliklerinde merkezlendi. Her ikisi de 13. yüzyılın başlarında tek bir devlette birleşti, ancak 14. yüzyılın ortalarında parçalandı ve Moğol İmparatorluğu'nun gerilemeye başlamasıyla birlikte büyüyen Polonya ve Litvanya krallıkları tarafından ele geçirildi.

14.yüzyılda , Polonya ve Litvanya'nın güçlü bir birliği olan Lehistan-Litvanya Birliği kuruldu ve bu birlik, 16. yüzyılın sonlarına kadar günümüz Ukrayna topraklarının neredeyse tamamını kapsadı. Buradaki toprakların tarımsal açıdan oldukça verimli olduğu ve yönetici sınıf için son derece karlı olacak birçok başka kaynağa sahip olduğu uzun zamandır biliniyordu. Şimdi ise Ukrayna'nın kendi kendini algılama biçimini ve ulusal değerlerinin günümüze kadar nasıl taşınacağını değiştirecek olaylar da yaşanıyordu. 

Moğol "Altın Orda"sının kalıntıları olan Tatarlar, büyük ölçüde Kırım ve Karadeniz ile Azak Denizi kıyı bölgelerinde yerleşik kaldılar. 15. yüzyılda, güneydeki İslamcı çağdaşları Osmanlı Türkleri ile ilişkiler kurdular. Osmanlılar 1453'te İstanbul'u ele geçirmiş ve şimdi Ukrayna topraklarına ve Doğu ve Orta Avrupa'nın geri kalanına saldırmayı hedefliyorlardı. Tatarlar askeri yardım sağladılar ve ayrıca tarım ürünleri ve bozkırlarda yakalanan kölelerin temini için ticaret aracıları olarak da görev yaptılar. Bu tehditlere karşılık olarak, Ukrayna'daki kasabalarda ve çevredeki kırsal kesimde yaşayan yerel halk, Tatar saldırılarına karşı koymak için önce savunma, daha sonra da saldırı amaçlı küçük gruplar halinde örgütlenmeye başladı. 

Kazaklar olarak adlandırılan bu birlikler, 15.yüzyılın ve 16.yüzyıl , özellikle Dinyeper Nehri'nin aşağı kesimlerinde olmak üzere, bozkırlarda çok daha büyük ve korkutucu süvari birlikleri oluşturdular. Zaman zaman Litvanya ve Polonya sınır yetkililerinin hizmetine girerek kasabaları ve toprakları korudular ve kendi inisiyatifleriyle de askeri operasyonlar yürüttüler. Kazaklara katılan yerel ve daha uzak Ukraynalı köylüler ve kasaba halkının yanı sıra, bu savaşçı sınıfının özgür yaşam tarzından etkilenen Doğu Avrupa'dan, Türklerden, Tatarlardan ve Yahudilerden de birçok kişi saflarına katıldı. Örgütlenmeleri, ifade özgürlüğü, seçilmiş bir liderlik ve güçlü bir öz belirleme duygusu gibi demokratik ilkeleri örnek alıyordu.

Hetman olarak adlandırılan yüce bir lider ilan edildi ve askeri politika ve ittifaklarla ilgili kararlar hem subaylar hem de alt rütbeliler tarafından yapılan tartışmalarla alındı. Güneyde Tatarlara ve Türklere, batıda Polonyalılara ve kuzeyde Ruslara karşı askeri seferlere katıldılar ve binicilik yetenekleri ve savaşlardaki cesaretleriyle tanındılar. Bozkırların özgürlük seven, eşitlikçi savaşçıları olarak idealleri, 19.yüzyıl şair ve oyun yazarlarının eserlerinde tasvir edilecek bir efsane haline geldi. Bu duygu, aynı özgürlükler için yabancı etkiye karşı mücadelede günümüze kadar taşınmıştır.

Özellikle güçlü bir hetman olan Bohdan Khmelnitsky, 1648'de göreve seçildi ve başlangıçta Osmanlılara karşı Polonya'ya askeri yardım sağladı. Karşılığında, Ukrayna'daki Kazakların Lehistan-Litvanya Birliği içindeki statüsünü iyileştirmeyi, Polonya ile önceki çatışmalar için af sağlamayı ve topraklarında Ortodoks Hristiyan inancının yeniden yerleşmesine izin vermeyi amaçladı. Ancak anlaşma zor ve uzun sürdü, bu da daha fazla çatışmaya ve nihayetinde Khmelnitsky'nin Ukrayna'yı Birliğin, özellikle de yönetici elitinin Ukrayna toprak zenginliğini giderek daha fazla biriktirmesini kolaylaştıran Polonya'nın yönetiminden kurtarma ilanına yol açtı. Süregelen çıkmaz, Khmelnitsky'yi Osmanlılarla ittifakı düşünmeye zorladı, ancak bu başarısız olunca, kuzeydeki prensliklerin en güçlüsü olarak kendini kabul ettirmiş olan Moskova Prensliği'ne yöneldi. 

15. yüzyılın ortalarına gelindiğinde , Moskova'daki kilise katipleri, Moskova prenslerinin artık eski Riuryk hanedanının meşru torunları ve Kiev yönetiminin mirasçıları olduklarını ve Kiev Rus'unun tüm eski toprakları üzerinde hegemonyaya sahip olduklarını iddia eden yeni metinler yazmaya başlamışlardı bile. Ancak Çar IV. İvan ("Korkunç"; 1547-1584) dönemindeki yönetim, batıda Litvanya ve Polonya ile devam eden çatışmalara, iç karışıklıklara ve Çar'ın en büyük oğlunu öldürmesinin ardından tahtın varisliğinin olmamasına yol açtı. Bu durum, Çar'ın ölümünün ardından Moskova'yı "Karışıklıklar Dönemi"ne (1584-1613) sürükledi. Polonya-Litvanya Birliği ile savaş ise, yabancı işgaline ve otuz yıl boyunca süren iç karışıklıklara yol açtı ve nihayet 1613'te Mihail Romanov'un Çar seçilmesi ve Romanov Hanedanlığı'nın kurulmasıyla sona erdi.

Hanedanlık 300 yıl sürdü ve 1917'de Çar II. Nikolay ve ailesinin Bolşevikler tarafından öldürülmesiyle sona erdi. Çar Mihail Romanov'un halefi Çar Aleksey (1645-1676), düzeni yeniden sağlamaya devam etti ve eski Kiev Rus topraklarında toprak kazanımı peşinde koşarken otoriteyi merkezileştirme sürecini başlattı. Bu amaçla, Khmelnitsky ile yapılan görüşmeler, Kazakların Çar'a bağlılığını, karşılığında özerklik, sınıf ve mülkiyet hakları ve Kazakların yabancı ülkelerle diplomatik ilişkilere devam edeceği anlayışını içeren 1654 Pereiaslav Antlaşması ile sonuçlandı.

Uzun süredir devam eden Kazakların devlet olarak özerklik arzusu, nihayetinde Moskova'nın merkezi bir otorite aracılığıyla kontrolü pekiştirme arzusuyla çatışacaktı. Ukrayna'da hâlâ özerk bir Kazak devleti kurma ve Polonya etkisini ortadan kaldırma çabalarında, Khmelnitsky Protestan ülkelerle ittifaklar aradı ve İsveç, Brandenburg ve Transilvanya ile iş birliği yaptı. Bu yaklaşım, Khmelnitsky'nin otoritesini zayıflatmaya başlayan Moskovalıları rahatsız etti. Khmelnitsky 1657'de burada öldü. Halefi, Ukrayna'yı Hadiach Birliği'nde bir Polonya-Litvanya-Rusya Birliği'ne dahil etme planıyla Polonya-Litvanya Birliği ile yeniden iş birliği yaptı. Bu girişim başarısız oldu, ancak Polonya ve Moskova gibi devletlerin daha merkezi otoritelerinin dışındaki toprakların yönetimi konusunda huzursuz kaldığı bir dönemde, bağlılıkların belirsizliğine bir kanıt niteliğindedir.

Ukrayna Kazakları ile Moskova arasındaki ilişkilerin tarihindeki sondan bir önceki bölüm, Moskova'nın İsveç ile olan çatışması ve güneyde Osmanlı İmparatorluğu ile hâlâ mücadele ederken Baltık Denizi'nin kontrolüyle ilgiliydi. O dönemdeki Kazak hetmanı, 1687'den 1709'a kadar bu görevi yürüten İvan Mazepa idi. Rus Çarı I. Petro (1682-1725), Karadeniz ve Azov Denizi boyunca Tatarları ve Türkleri boyun eğdirmek için Mazepa ile bir ittifak kurmuştu. Bu, Rusya'ya Karadeniz'e erişim sağladı. Ancak, İsveç Kralı XII. Charles'ın 1700'de Moskova ve Danimarka ordularını yenmesi ve Polonya'yı boyun eğdirmek için güneye doğru ilerlemesiyle kuzeyde sorunları arttı. Çar daha sonra Mazepa'dan Kazaklarını Ukrayna'daki Polonya kontrolündeki topraklara salmasını ve bu bölgedeki İsveç hakimiyetini tehdit etmesini istedi. 

Mazepa'nın toprakları geri aldıktan sonra, bunları Çar'ın müttefiki Saksonya Kralı August'a devretmesi bekleniyordu. Ancak bu zamana kadar, Moskova'nın Ukrayna halkına yönelik kötü muamelesi halk arasında önemli bir hoşnutsuzluğa yol açmıştı. Çar için yapılan askeri çatışmalarda Kazak kayıpları gözle görülür şekilde artmış ve yüzlerce kişinin bataklık arazide hastalıktan öldüğü yeni St. Petersburg şehrinin inşasında işçi olarak alınmaları da hoşnutsuzluğu daha da artırmıştı. Bu faktörler, Çar'ın Kazakların Polonya'nın yeniden yükselişiyle tehdit edildiği bir dönemde Mazepa'ya yardım etmeyi reddetmesiyle birleşince, bağımsız bir Kazak Ukraynası güvencesi vaadiyle İsveçlilerin yanında yer alma kararına yol açtı. 

Ancak 1709'daki Poltava Savaşı'ndaki yenilgileri, 20.yüzyılın . Rus İmparatorluğu içindeki sonraki iki yüzyıl, Ukrayna dilinin kasıtlı olarak ortadan kaldırılmasına ve tüm idari, kültürel ve eğitim alanlarında Rus dilinin kullanımına zorla geçilmesine tanık olacaktı. Ruslar, Ukrayna'nın şehir merkezlerine yerleşerek baskın etnik unsur haline geldiler ve aynı Rus gündemini ilerleten değişiklikleri dayattılar.

Şüphesiz ki, MÖ birinci milenyuma kadar uzanan Ukrayna tarihi, tekrarlanan işgaller ve komşu devletlerin uzun süreli egemenliğiyle damgalanmış, sorunlu bir tarih olmuştur. Tüm bunlara rağmen, ülke Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından kendi kimliğini yeniden kazanmayı ve demokratik yönetime doğru mücadeleyi üstlenmeyi başarmıştır. Son zamanlardaki aksi iddialara rağmen, tarihi Rusya'nınkinden farklıdır. Sonuç olarak, fetih veya kararname yoluyla toprak kazanımı, kazanılan toprakların tarihini kendi ulusal anlatısına entegre etmeyi haklı çıkarmaz.

Telif hakkı ©Kost Elisevich, MD, PhD 2022. Tüm hakları saklıdır. Bu içeriğin yasa dışı çoğaltılması derhal yasal işlem başlatılmasına yol açacaktır.


“ Ukrayna’nın Tarihsel Kökeni ve Putin’in Uğruna Uydurduğu Masalsı Tarih ” başlıklı yazıya dair bir yorum.

Yorumlar kapalı.