Moldavia dhe Manuali i Putinit

Moldavia, një komb me 2.62 milionë banorë, ndan një kufi prej 759 miljesh me Ukrainën në jugperëndim të kësaj të fundit. Ajo doli nga një histori e trazuar në shekullin e 20-të , pasi fitoi pavarësinë në vitin 1991 nga Bashkimi i Republikave Socialiste Sovjetike (BRSS), vetëm për t'u kërcënuar përsëri nga autoritarizmi rus dhe aspiratat imperialiste ndërsa hyn në shekullin e 21-të.Vendi zotëron një territor separatist pro-rus në lindje të tij, një situatë jo shumë e ndryshme nga fqinja e saj, Ukraina, që tani është në konflikt të hapur me Rusinë dhe gjithashtu jo shumë e ndryshme nga ajo në Republikën e Gjeorgjisë, e pushtuar nga Rusia në vitin 2008 për arsye të ngjashme. Modeli është mjaft i njohur dhe nënvizon qëllimin e Rusisë për të rimarrë territorin që historia në një farë mënyre e ka shpallur se i përket asaj.

Moldavia me kryeqytetin e saj, Kishinau, dhe rajoni i saj separatist, Transnistria, me kryeqytetin e saj, Tiraspol. Kredia: PeterHermesFurian

Moldavia daton origjinën e saj si një entitet i njohur territorial në mesin e shekullit të 14-të , i njohur atëherë si Principata e Moldavisë. Deri në mesin e shekullit të 16-të , ajo u pushtua nga Perandoria Osmane, e cila do të vinte për të kontrolluar pjesën më të madhe të Evropës Juglindore, Lindjes së Mesme dhe Afrikës së Veriut deri në disfatën e saj në Luftën e Parë Botërore (LBP). Një nga një numër luftërash midis saj dhe Rusisë rezultoi në aneksimin e Besarabisë në gjysmën lindore të Moldavisë nga Perandoria Ruse nën Carin Aleksandër I në 1812. Lumi Dniestër shënonte kufirin lindor të tokës së aneksuar me Ukrainën e sotme. Pas dorëzimit të Rusisë ndaj fuqive të Boshtit Qendror gjatë Luftës së Parë Botërore dhe luftës civile ruse që pasoi, Besarabia fitoi pavarësinë në 1918 duke u bërë Republika Demokratike Moldaviane. Më pas iu bashkua Rumanisë fqinje me të cilën ishte e lidhur etnolinguistikisht. Në vitin 1922, BRSS-ja, e përbërë nga Rusia, Bjellorusia, Ukraina dhe territoret e republikave të sotme të Gjeorgjisë, Armenisë dhe Azerbajxhanit, u krijua pasi bolshevikët e Leninit fituan në luftën civile të Rusisë.

Në fillim të shekullit të 20-të , një shumicë e konsiderueshme njerëzish rumanishtfolës (42%) mbeti në bregun lindor të lumit Dniestër në RSS-në fqinje të Ukrainës dhe kështu, në vitin 1924, një territor autonom u shpall nga BRSS si Republika Socialiste Sovjetike Autonome Moldave (ASSR). Territori përfshinte Transnistrinë e sotme (1,606 milje2) dhe Rajonin e Podilskut (2,733 milje2) të Ukrainës së sotme. Ky ishte një përcaktim thjesht artificial nga autoritetet sovjetike për të projektuar një ndjenjë propagandistike pro-sovjetike përtej lumit Dniestër në ish-zotërimin e Rusisë, Besarabinë, e cila ishte asimiluar brenda Rumanisë. Në të vërtetë, rusët kishin aspirata të mëtejshme në Ballkan përtej thjesht Besarabisë. Kjo do të realizohej në konfliktin e ardhshëm të Luftës së Dytë Botërore (Lufta e Dytë Botërore).

Midis viteve 1924 dhe 1940, nën Stalinin, ASSR-ja moldave u industrializua dhe pa një fluks të konsiderueshëm punëtorësh rusë dhe familjeve të tyre. Një zi buke ndodhi në vitin 1925 dhe lindën kryengritje antisovjetike që bënë të nevojshme mbërritjen e trupave ruse. Mijëra fshatarë dhe punëtorë fabrikash u vranë gjatë shtypjes së trazirave. Kolektivizimi katastrofik i tokës bujqësore që kishte ndodhur në Ukrainë dhe gjetkë brenda BRSS-së në fund të viteve 1920 dhe fillim të viteve 1930 çoi në vdekjen e mëtejshme, nga zia e bukës, të dhjetëra mijëra njerëzve dhe në dëbimin e rreth 2,000 familjeve në Azinë qendrore. Në vitet 1937-38, Spastrimi i Madh i Stalinit brenda BRSS-së u manifestua në ASSR-në moldave me shtypjen dhe ekzekutimin e intelektualëve që përkrahnin ose thjesht dyshoheshin për ndjenja antisovjetike ose antistaliniste. Ndikimi rumun mbi gjuhën moldave u shtyp dhe përdorimi i shkrimit latin, siç praktikohej në Rumani, u ndalua, duke e zëvendësuar atë me shkrimin cirilik më të stilit rus. Këto veprime nuk ishin të panjohura gjatë kohës staliniste, gjatë së cilës rusifikimi i hapur u bë një politikë që synonte eliminimin e identiteteve kombëtare.

Në vitin 1939, para shpërthimit të Luftës së Dytë Botërore, u nënshkrua Pakti i Mossulmimit Molotov-Ribbentrop midis Rusisë dhe Gjermanisë naziste, i cili zgjati dhjetë vjet. Ai u lejoi forcave të Stalinit të pushtonin Poloninë nga lindja menjëherë pas pushtimit të Hitlerit në kufirin perëndimor të Polonisë. Rusët gjithashtu zbritën në jug për të rimarrë Besarabinë në vitin 1940. Disa toka me shumicë etnike ukrainase dhe madje disa me shumicë popullsie rumune u aneksuan përsëri brenda RSS të Ukrainës. Në të njëjtin vit, BRSS shpalli një republikë të re, Republikën Socialiste Sovjetike Moldave (RSS), e cila përfshinte RSSS-në e Moldavisë të themeluar më parë, konkretisht Transnistrinë. Pushtimi rus i Besarabisë u anulua përkohësisht në vitin 1941 kur forcat naziste pushtuan territorin dhe e kaluan BRSS-në në Operacionin Barbarossa. Pas disfatës së Gjermanisë në vitin 1945, RSS Moldavia u rimor, duke u bërë një nga 15 republikat që do të përbënin BRSS-në deri në vitin 1991. Pas luftës, persekutimet e Stalinit vazhduan me dëbime të mëtejshme të mijëra familjeve moldave në Azinë qendrore dhe Siberi, jo shumë ndryshe nga ajo që kishte ndodhur në RSS-në e Ukrainës dhe konkretisht në Krime.

Pas disa dekadash rusifikimi, shifrat e regjistrimit të popullsisë për Transnistrinë treguan një rënie të popullsisë etnike rumune nga 44% në 33% midis viteve 1926 dhe 2015, ndërsa popullsia etnike ruse u rrit nga 14% në 34%. Një prani ushtarake sovjetike u rivendos në vitin 1956, dhe selia e saj fillimisht ishte në Kishinau, kryeqytetin e RSS-së moldave, duke u zhvendosur në Tiraspol, kryeqytetin e Transnistrisë, në vitin 1980. Ndjenjat nacionaliste moldave filluan të manifestoheshin fshehurazi që në vitin 1969, por u shtypën dhe më pas u qetësuan nga investimet e konsiderueshme nga Rusia Sovjetike brenda republikës. Vala e nacionalizmit u ngrit përsëri në fund të viteve 1980 duke krijuar trazira, veçanërisht në Transnistrinë pro-ruse. Një gjuhë moldave u miratua zyrtarisht në vitin 1989 dhe gjuha e shkruar mori përsëri formën e saj të alfabetit latin dhe larg versionit të saj të rusifikuar. Deri në vitin 1990, ishin duke u zhvilluar diskutime për t'u shkëputur nga BRSS, duke i shtyrë zyrtarët vendas konservatorë sovjetikë të shpallnin territorin pro-rus të Transnistrisë një "RSS Moldaviane Pridnestroviane" (PMR) të veçantë. Kjo e fundit u mohua nga Mikhail Gorbachev, atëherë Sekretar i Përgjithshëm i Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik, i cili tashmë kishte filluar planin e tij për reformën e sistemit politik dhe ekonomik të BRSS (domethënë, "perestrojkën").

Në maj të vitit 1991, parlamenti moldav e ndryshoi emrin e republikës së tij në atë të Moldavisë, pasi refuzoi të merrte pjesë në Referendumin e Bashkimit Sovjetik në fillim të vitit, në të cilin do të vendosej struktura organizative e 15 republikave të ish-BRSS-së. Deri atëherë, BRSS ishte në proces të shpërbërjes dhe mori fund përfundimisht në dhjetor të vitit 1991. Moldavia kishte shpallur tashmë pavarësinë në gusht të vitit 1991. Nuk është çudi që shpërtheu lufta civile midis qeverisë së Moldavisë në Kishinau dhe separatistëve në PMR-në e shpallur më parë, këta të fundit të mbështetur nga forcat ruse. Lufta përfundoi në vitin 1992, por jo para një vendosjeje të konsiderueshme të artilerisë dhe trupave ruse. Një forcë paqeruajtëse e trupave moldave, ruse dhe transnistriane u krijua nën një Komision të Përbashkët Kontrolli. Pas një kohe, një Grup Operacional i Forcave Ruse (OGRF) brenda territorit u krijua dhe u vu nën komandën e Distriktit Ushtarak të Moskës në vitin 1995. Thuhej se OGRF shërbente me Komisionin e Përbashkët të Kontrollit, por misioni i tij aktual nuk është bërë plotësisht i qartë duke pasur parasysh kohëzgjatjen e qëndrimit të tij në vend. Ai ruan një depo të madhe që përmban 22,000 ton pajisje dhe municione ushtarake të epokës sovjetike në Transnistrinë veriore. Me kalimin e kohës kanë ndodhur disa ndryshime në përbërjen e tij me riemërtimin dhe ndërrimin e njësive, aq sa një numërim përfundimtar i personelit ushtarak rus në Transnistria mbetet i vështirë për t'u përcaktuar.

Kisha e Lindjes, Tiraspol, kryeqyteti i Transnistrisë. Kredia: only_fabrizio

Transnistria vetë konsiderohet nga Kombet e Bashkuara si pjesë e Moldavisë, por u njoh nga Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës në mars 2022 si nën pushtimin ushtarak nga Rusia. Kjo e fundit kishte rënë dakord të tërhiqte forcat e saj nga territori moldav në Deklaratën e Budapestit të vitit 1994 të Organizatës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE), por nuk e bëri këtë dhe zgjodhi gjithashtu të shpërfillte Dokumentin e Lisbonës të OSBE-së të vitit 1996 për këtë çështje. Rusia premtoi përsëri në samitin e OSBE-së në Stamboll të vitit 1999 se do të tërhiqte forcat e saj nga Moldavia dhe Gjeorgjia deri në fund të vitit 2002 dhe përsëri dështoi ta bënte këtë. Një kujtesë nga Asambleja Parlamentare e Organizatës së Traktatit të Amerikës së Veriut (NATO) u dërgua në vitin 2008 pa një përgjigje. Në vitin 2016, Rusia njoftoi se do të kishte vështirësi në largimin e armatimit të saj nga Transnistria përmes asaj që tani konsiderohej territor armiqësor në Ukrainë. Kjo, sigurisht, ishte vepër e vetë Rusisë për shkak të mbështetjes së saj ushtarake ndaj separatistëve në oblastet lindore të Ukrainës. Asambleja e Përgjithshme e OKB-së miratoi një rezolutë në vitin 2018 duke i kërkuar Rusisë të tërhiqte trupat e saj pa kushte nga Moldavia, por përsëri ajo refuzoi ta bënte këtë. Pas 28 vitesh kokëfortësie, botës së qytetëruar i është bërë e qartë se Rusia ka një axhendë për mbajtjen e një force ushtarake në Moldavi, krejtësisht larg misionit të saj "paqeruajtës".

Vladimir Putin ka qenë de facto i Rusisë nga viti 2000 deri më sot, pavarësisht një ndërhyrjeje të pakuptimtë me Dmitriy Medvedev si President (2008-2012). Pushtimi i paligjshëm i Ukrainës nga Putini dhe lufta që pasoi e kanë përqendruar vëmendjen te Moldavia dhe, veçanërisht, te rajoni i saj separatist pro-rus, Transnistria, si një vend opsional strategjik nisjeje për agresionin rus ndaj Ukrainës. Megjithatë, historia ka treguar se ka një interes të vendosur për ri-asimilimin e Moldavisë në tërësinë e saj brenda sferës së ndikimit rus. Vetëm kohët e fundit, një qeveri moldave pro-ruse nën Igor Dodon u rrëzua në vitin 2021 nga Partia pro-perëndimore e Veprimit dhe Solidaritetit e Maia Sandu. Statusi i kandidatit për anëtarësim në Bashkimin Evropian (BE) iu dha në vitin 2022, duke njohur reformat demokratike që ishin duke u zhvilluar brenda vendit. Së bashku me BE-në, Shtetet e Bashkuara dhe NATO kanë treguar interes për sigurinë e Moldavisë dhe kanë futur masa për të kundërshtuar përpjekjet e pashmangshme të Rusisë për të marrë qeverinë e saj. Për më tepër, Presidenti Joe Biden u takua me Sandun në Poloni kohët e fundit për të pohuar vendosmërinë e Shteteve të Bashkuara në mbështetje të sovranitetit të Moldavisë.

Kohët e fundit dhe, në fakt, menjëherë, inteligjenca ukrainase zbuloi një plan të detajuar rus për një grushtshteti për të rrëzuar qeverinë pro-perëndimore të Sandusë dhe për të penguar konvertimin demokratik të afërt të Moldavisë. Shtetas rusë, malazezë, serbë dhe bjellorusë me sa duket do të hynin në Moldavi për të nxitur protesta antiqeveritare që kundërshtonin reformën dhe për të destabilizuar autoritetin qeveritar me qëllim instalimin përfundimtar të një regjimi pro-rus të mbështetur nga separatistët e Transnistrisë dhe forca ushtarake rezidente. Një konfirmim i mëtejshëm i komplotit erdhi shpejt kur zëdhënësi i Kremlinit, Dmitriy Peskov, u përpoq të hidhte poshtë kërcënimin duke pretenduar "histeri anti-ruse" dhe duke e paralajmëruar Moldavinë të ishte "shumë, shumë e kujdesshme" - të gjitha këto të kujtojnë mohimet e tij të sulmit të afërt nga Rusia ndaj Ukrainës në vitin 2022, kur qeveria ukrainase ishte anuar përfundimisht nga Perëndimi me mbështetjen e popullit të saj.

Një model i njohur përmbysjeje është bërë veçanërisht i dukshëm në çështjet e jashtme gjatë mandatit të Putinit si udhëheqës i regjimit aktual autoritar rus. Shtrembërimi i së vërtetës dhe dezinformimi i hapur janë në themel të gjuhës së kësaj qeverie. Operativët e saj - Peskov, Sergei Lavrov, Dmitriy Medvedev - për të përmendur vetëm disa, përhapin hapur propagandë, mohojnë qëllimin dhe shpallin të gjitha llojet e absurditetit për të minuar realitetin që po shpaloset. Shumë të tjerë, si brenda Rusisë ashtu edhe mbështetës të Putinit në Shtetet e Bashkuara dhe gjetkë, e kanë ndërmarrë këtë praktikë për të përfituar Rusinë, vetë Putinin ose vetëm veten e tyre. Retorika është përsëritëse dhe e përhapur në mediat sociale, rrjetet televizive dhe në qeveri. Infiltrimi i zyrave qeveritare, mbështetja e partive opozitare pro-ruse dhe përdorimi i agjentëve të Shërbimit Federal të Sigurisë të Rusisë, Federalnaya Sluzhba Bezopasnosti (FSB) dhe inteligjencës ushtarake, Glavnoye Razvedyvatelnoye Upravleny (GRU), i shtohen mekanikës së procesit. Agjencitë e fundit zakonisht angazhohen në organizimin e protestave masive, spiunazhit qeveritar dhe politik, strategjive të dezinformimit dhe vrasjeve si mjete të mëtejshme të aplikuara individualisht ose në bashkëpunim kur kërkohet.

Procesi i rusifikimit të vendeve fqinje ka ndodhur gjatë shekujve, por u amplifikua gjatë epokës sovjetike të shekullit të 20-të . Enklavat kryesisht ruse u vendosën në territore të caktuara dhe ofruan substratin për lëvizjet separatiste që janë përdorur në mënyrë efektive nga Putini në Osetinë e Jugut dhe Abkhazi në Republikën e Gjeorgjisë, në Krime dhe në oblastet lindore të Donetskut dhe Luhanskut në Ukrainë, dhe tani në Transnistri në Moldavi, për të krijuar republika kuazi-autonome brenda secilit komb. Kaosi që pasoi krijoi arsye për të futur forca "paqeruajtëse", me sa duket në një bazë të përhershme, të përbëra nga ushtria ruse me ose pa elementë paraushtarakë, më shumë për t'u kujtuar qeverive përkatëse të këtyre kombeve në dukje sovrane praninë e menjëhershme të Rusisë. Çdo "provokim" i mëtejshëm i dukshëm kundër trupave ruse ose qytetarëve të këtyre "republikave" të sapokrijuara, si në rastin e një operacioni "flamuri të rremë", do të shërbente si pretekst për pushtim hakmarrës dhe përmbysje të qeverisë.

Republika e Gjeorgjisë është nën shqyrtim tani nga BE-ja pasi iu mohua statusi i kandidatit për anëtarësim në vitin 2022, ndërsa ia dha të njëjtin status si Moldavisë ashtu edhe Ukrainës. Një sondazh në gusht 2022 identifikoi 47% të gjeorgjianëve që dëshironin një politikë të jashtme tërësisht pro-perëndimore, me 31% të tjerë që dëshironin të njëjtën gjë, por që ruanin marrëdhënie të mira me Rusinë; vetëm 2% ishin të përkushtuar ndaj një politike vetëm pro-ruse dhe 7% të tjerë që dëshironin të njëjtën gjë, por që ruanin marrëdhënie të mira me BE-në dhe NATO-n. Plot 75% e tyre kanë mbështetur anëtarësimin në BE; megjithatë, ish-kryeministri i tyre dhe aktualisht udhëheqësi politik, Bidzina Ivanishvili, ka mbetur i paqartë për këtë çështje, ndërsa Partia e tij Ëndrra Gjeorgjiane - Partia Demokratike e Gjeorgjisë ka qenë vendosmërisht pro-ruse në retorikën, veprimet dhe politikat e saj.

Ivanishvili fitoi pasuri të konsiderueshme duke bërë biznes ndërsa ishte në Rusi, duke arritur të shiste asetet e tij me vlerën e tregut dhe duke u kthyer në Gjeorgji në vitin 2012, ndërkohë që ruajti marrëdhënie të mira brenda kleptokracisë së Putinit. Ai u bë politikisht me ndikim, themeloi partinë e tij dhe u bë kryeministër në vitet 2012-13 me një platformë që me sa duket kishte aspirata pro-perëndimore, por edhe një që kërkonte të normalizonte marrëdhëniet me Rusinë e Putinit. Si kryetar i mëvonshëm i partisë, ai mbajti një qëndrim neutral duke i lejuar partisë së tij të nxiste një ndjenjë qartësisht pro-ruse, në kundërshtim me dëshirat e popullit gjeorgjian. Kryetari aktual i partisë, Irakli Kobakhidze, është njohur për komentet e tij negative ndaj Perëndimit dhe Ukrainës gjatë vitit të kaluar dhe, në të njëjtën kohë, kryeministri Irakli Garabashvili hodhi poshtë një kërkesë nga BE për reformë gjyqësore për shkak të ndikimit të tepruar që Ivanishvili dhe elitat e tjera në partinë e tij kishin në sistemin gjyqësor.

Protesta masive në rrugë shpërthyen së fundmi në kryeqytet, Tbilisi, në kundërshtim me një projektligj të propozuar parlamentar që do të kërkonte që të gjitha agjencitë që marrin më shumë se 20% të financimit të tyre nga burime të huaja të regjistroheshin si agjentë të huaj. Ky ligj u pa si i ngjashëm me një ligj në Rusi që i jepte Kremlinit mundësinë për të ndjekur penalisht organizatat joqeveritare dhe gazetarët e pavarur. Projektligji u tërhoq me qëllimin e mundshëm për ta rihartuar atë në një formë tjetër, por protestat vazhduan për të siguruar që projektligji të hiqej plotësisht. Presidentja Salome Zurabishvili, një e pavarur dhe jo e lidhur ndryshe me Ëndrrën Gjeorgjiane - Partinë Demokratike Gjeorgjiane, i përgëzoi protestuesit si folës për vullnetin e popullsisë. Ministri i Jashtëm rus Sergei Lavrov, megjithatë, pati një qëndrim të ndryshëm, por të njohur për këtë çështje, duke akuzuar Perëndimin për nxitjen e trazirave në Gjeorgji, në të njëjtën mënyrë siç e ka akuzuar atë për mbështetjen e protestës Maidan që rrëzoi regjimin e Janukoviçit në Ukrainë në vitin 2014.

Duket se ideja e Putinit në lidhje me zotërimin territorial brenda kombeve sovrane fqinje mbështetet në faktin nëse këto territore të njëjta ishin nënshtruar më parë nga Perandoria Ruse apo BRSS. Ideja e vetëvendosjes nga një komb sovran i zgjedhur në mënyrë demokratike duket se nuk ka asnjë ndikim në mentalitetin imperialist të Putinit apo në qëndrimin e tij shovinist në lidhje me fatin e Rusisë. Natyra shtypëse e regjimit të Putinit është e njohur mirë në të gjithë rajonin dhe është manifestuar një vullnet popullor për t'i rezistuar asaj. Ai duhet të mbështetet për të parë një fund të kësaj beteje të zgjatur.

Të drejtat e autorit @Kost Elisevich, MD, PhD 2023. Të gjitha të drejtat e rezervuara. Çdo riprodhim i paligjshëm i këtij përmbajtjeje do të rezultojë në veprime të menjëhershme ligjore.


Një mendim mbi “Moldavia dhe Manuali i Putinit”

Komentet janë të mbyllura.