Lukashenko kundër Bjellorusisë

Aleksandër Lukashenko, diktator i Bjellorusisë dhe me sa duket krenar për të, erdhi në pushtet si presidenti i parë i saj në vitin 1994 pas shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik tre vjet më parë. Një ndjekës i vërtetë i regjimit të vjetër sovjetik, ai mbajti pronësinë shtetërore të industrive të mëdha dhe fitoi fuqinë për të shpërndarë parlamentin, duke konsoliduar gradualisht autoritetin e tij shumë të centralizuar deri në vitin 1996. Gjuhës ruse iu dha status ekuivalent me atë të gjuhës bjelloruse dhe lidhjet ekonomike të vendosura më parë me Rusinë u forcuan ndërsa të dy vendet formuan një Komonuelth në vitin 1996. Ky i fundit evoluoi në Shtetin e Unionit të Rusisë dhe Bjellorusisë me nënshkrimin e një traktati në vitin 1999. Ky Shtet i Unionit formalizoi integrimin e ekonomive të tyre, të cilave iu shtuan edhe agjencitë e tyre të inteligjencës dhe mbrojtja. Me sa duket, Bjellorusia, shumë më e dobët nga të dyja, do të fitonte siguri si financiare ashtu edhe ushtarake në këtë marrëveshje. Megjithatë, procesi nuk ishte i qetë për Lukashenkon.

Që në vitin 1996, kishte lindur shqetësimi se dëshira e Lukashenkos për lidhje më të ngushta me Rusinë do të çonte në aneksimin përfundimtar nga Rusia. Shpërthyen protesta që u njohën si Pranvera Bjelloruse, por këto nuk shkuan aq larg sa për të bindur regjimin e ri në atë kohë. Autoritarizmi i Lukashenkos nxiti pakënaqësi të mëtejshme kur udhëheqësit e opozitës filluan të zhdukeshin dhe aktivistë të njohur u burgosën në vitin 1999. Të parët, Viktar Hanchar, Anatol Krasouski dhe Yury Zacharanka, u vranë më vonë nga një njësi speciale e Ministrisë së Punëve të Brendshme. Një Marsh Lirie u organizua për t'u zhvilluar në Minsk, kryeqytet, dhe ndodhi atë vit në tetor, duke çuar në një konfrontim të dhunshëm me policinë e trazirave dhe OMON ('Task Forca Speciale e Policisë'). Arrestimet e bëra u dënuan më pas nga Amnesty International. Ngjarja shkaktoi disa vonesa në zbatimin aktual të Shtetit të Unionit, por statusi i tij formal mbeti.

Qendra Bjelloruse për të Drejtat e Njeriut ('Viasna') u akuzua nga regjimi i Lukashenkos për 'vëzhgim' të zgjedhjeve presidenciale në vitin 2001 dhe, për këtë arsye, u mbyll zyrtarisht në vitin 2003. Themeluesi i saj, Ales Bialiatski, u vlerësua me Çmimin Nobel për Paqen në vitin 2022 në njohje të punës së tij si aktivist pro-demokratik dhe qëndrimit të tij për të drejtat e njeriut. Ai mbetet një i burgosur i ndërgjegjes.

Një referendum kombëtar në vitin 2004 i lejoi Lukashenkos të kërkonte mandate të pakufizuara si president me një përqindje prej 88.9% të 'votave të vlefshme'. Ai, sigurisht, doli fitimtar në zgjedhjet pasuese, të cilat pasuan pothuajse ekskluzivisht vetëpromovim në median shtetërore, ngacmim qeveritar të kundërshtarëve dhe akuza për mbushje kutish. Në vitin 2005, Lukashenko siguroi për Bjellorusinë një vlerësim të mëtejshëm nga Condoleezza Rice, atëherë Sekretare e Shtetit e Shteteve të Bashkuara, si një 'post i tiranisë' në shoqëri me regjime autoritare po aq të rëndësishme, Korenë e Veriut, Mianmarin, Zimbabven, Iranin dhe Kubën. Për të konsoliduar qëndrimin e tij në këtë nder të rrallë, ai vazhdoi me prirjen e tij për shkelje të të drejtave të njeriut, duke përfshirë persekutimin e vazhdueshëm të anëtarëve dhe vullnetarëve të Viasna-s. Ndërkohë, Lukashenko vazhdoi gjithashtu si president me një seri të suksesshme rizgjedhjesh në vitet 2010, 2015 dhe 2020, secila e shënuar në mënyrë të spikatur me kritikat standarde.

Indiferenca e regjimit gjatë pandemisë së koronavirusit, e cila filloi seriozisht në vitin 2020, dhe mosbesimi ndaj komisioneve zgjedhore nxitën opozitën që sfidoi kontrollin e Lukashenkos mbi sistemin në favor të Sviatlana Tsikhanouskaya në zgjedhjet e atij viti. Ajo kishte zënë vendin e bashkëshortit të saj, Sergei, kur atij iu ndalua fillimisht të kandidonte dhe më pas u burgos. Protestat në më shumë se 30 qytete u shtypën brutalisht ndërsa forcat e sigurisë, silovikët, u bënë të domosdoshme në trajtimin e situatës për një regjim gjithnjë e më të prekshëm. Si pasojë, Lukashenko nuk është njohur nga Bashkimi Evropian (BE) ose Shtetet e Bashkuara (SHBA) si president legjitim dhe mbetet një i përjashtuar nga Perëndimi. Agjencitë joqeveritare u shënjestruan si subversive gjatë gjithë regjimit të Lukashenkos dhe, në vitin 2021, shteti likuidoi më shumë se 270 prej tyre, duke përfshirë çdo grup të mbetur të të drejtave të njeriut, si dhe 13 media lajmesh.

Gjatë 25 viteve të fundit, Bjellorusia është përjashtuar nga Këshilli i Evropës për aktivitetet e saj antidemokratike dhe shkeljen e vazhdueshme të normave zgjedhore nga udhëheqësit e saj politikë. Disa zyrtarë qeveritarë janë sanksionuar personalisht si nga SHBA-ja ashtu edhe nga BE-ja për një sërë veprash penale që lidhen me mashtrimin zgjedhor, shtypjen politike dhe aktet e hapura kriminale. Sanksionet kanë vazhduar të zgjerohen, siç kanë ndodhur gjatë vitit të kaluar, më e fundit e njoftuar nga kreu i Komisionit Evropian, Ursula van der Leyen, për mbështetjen e Rusisë në luftën e saj kundër Ukrainës. Mes stagnimit të zgjatur ekonomik, mosbesimit publik dhe zhdukjes së marrëdhënieve me Perëndimin, Bjellorusia është vënë në një pozicion në të cilin nuk mund ta mbajë më veten pa mbështetjen e Rusisë dhe, me këtë mbështetje, do të fillojë të heqë dorë nga aftësia e saj për vetëqeverisje.

Ndjenja popullore për angazhimin e trupave bjelloruse në konfliktin e Ukrainës raportohet të jetë shumë e ulët dhe kjo përfshin edhe mbështetësit pro-rusë të Lukashenkos. Mbështetja midis vetë trupave mund të vihet në pikëpyetje dhe, për këtë arsye, morali mund të prekë ushtrinë bjelloruse, ashtu siç ka ndodhur me palën ruse. Kjo e ka vënë Lukashenkon në një pozicion të vështirë në lidhje me marrëdhëniet e tij me Putinin dhe deklaratat e tij në mbështetje të përfundimit të luftës. Një fotografi e kohëve të fundit që i tregon të dy së ​​bashku në një takim të Këshillit të Lartë Ekonomik Euroaziatik në dhjetor 2022, e tregon Lukashenkon duke kontrolluar nëse i ka mbetur ndonjë veshje perandori.

Një takim i kohëve të fundit i Organizatës së Traktatit të Sigurisë Kolektive (CSTO), aleanca ushtarake e gjashtë ish-shteteve sovjetike - Armenia, Bjellorusia, Kazakistani, Kirgistani, Rusia dhe Taxhikistani - ngriti dyshime se një pranim i mundshëm i Bjellorusisë në Rusi mund të ndodhë ende, duke krijuar një shtet autonom në një Rusi të re. Duke pasur parasysh shkallën e mungesës së popullaritetit të Lukashenkos në Bjellorusi, dolën disa spekulime se shërbimi i inteligjencës së jashtme ushtarake të Rusisë (GRU) ka konsideruar zëvendësimin e tij me Sekretarin e Përgjithshëm të CSTO-së, Stanislav Zas, një besnik rus. Zas, nga ana tjetër, do ta justifikonte pranimin duke akuzuar Ukrainën dhe Poloninë se paraqesin një kërcënim ushtarak për Bjellorusinë. Një përpjekje e mëtejshme për të përfshirë CSTO-në në tërësinë e saj në këtë sipërmarrje kundër Ukrainës mund të pasojë. Një veprim i tillë do të përputhej me ankesën e Rusisë, siç është shprehur nga media e saj shtetërore, se është Organizata e Traktatit të Atlantikut të Veriut (NATO) ajo që Rusia, në realitet, po lufton në Ukrainë dhe kështu tani do ta paraqiste CSTO-në si një kundër-aleancë. Nuk ka gjasa që vendet anëtare ta shohin këtë me entuziazëm.

Ekziston një qëndrim në ndryshim jo vetëm i disa prej shteteve anëtare të CSTO-së ndaj Rusisë, por edhe i Azerbajxhanit, Uzbekistanit dhe Turkmenistanit, të cilët kërkojnë pavarësi të plotë nga regjimi i Putinit. Armenia ka kërkuar mbështetje diku tjetër për shkak të indiferencës së Rusisë në lidhje me konfliktin e saj të zgjatur me Azerbajxhanin. Kazakistani është bërë më i lidhur me Kinën dhe Turqinë me shqetësimet se Rusia ka pasur qëllime territoriale në rajonin e saj verior. Të tjerët kanë qenë dëshmitarë të konfliktit të vitit 2008 me Rusinë në Gjeorgji, të njëjtin me Ukrainën që përfshin Krimenë në vitin 2014 dhe tani me konfliktin aktual që filloi në vitin 2022 dhe do të preferonin të distancoheshin.

Ndjenjat bjelloruse ndaj vetë Rusisë filluan të bien gjithashtu duke pasur parasysh ngjarjet e vitit 2020. Një sondazh i nëntorit 2020 nga Bjellorusia Analitike raportoi se 40% e tyre favorizonin ruajtjen e bashkimit me Rusinë, krahasuar me 52% dy muaj më parë. E njëjta periudhë kohore pa një rritje të atyre që mbështesnin lidhje më të ngushta me BE-në nga 27% në 33%. Mbështetja e Putinit për Lukashenkon u ndje si shkaku. Një e treta e bjellorusëve gjithashtu menduan se marrëdhëniet me Rusinë do të përkeqësoheshin dhe 43% e identifikuan Rusinë si një kërcënim kryesor për sovranitetin e tyre.

Një interes në rritje është shfaqur në lidhje me ndikimin e historisë në ndjenjën kombëtare. Territori i Bjellorusisë, përpara anëtarësimit të saj në Perandorinë Ruse në vitin 1796, kishte qenë pjesë e Dukatit të Madh të Lituanisë dhe Komonuelthit Polako-Lituanez, i cili përfshinte gjithashtu pjesën më të madhe të territorit të Ukrainës. Më shumë bjellorusë ndiejnë një afinitet më të madh ndaj Dukatit të Madh të Lituanisë ose Komonuelthit Polako-Lituanez sesa ndaj Perandorisë Ruse ose pasardhëses së saj, Bashkimit Sovjetik. Dy të parat së bashku përbënin 46% të të anketuarve krahasuar me 28% për të dytin. Për më tepër, një përqindje e vogël por e dukshme prej 16.2% u deklarua për Republikën Popullore Bjelloruse, një shtet jetëshkurtër i pavarur dhe antikomunist (1918-19) përpara se të përfshihej në Bashkimin Sovjetik. Në total, 62.2% e bjellorusëve e marrin identitetin e tyre historik nga një entitet tjetër përveç Rusisë.

Vizita e fundit e Putinit me Lukashenkon në Minsk, së bashku me vendosjen e trupave, furnizimeve dhe armatimeve ruse në Bjellorusi, ka bërë që shumë njerëz të spekulojnë se ai do të ushtrojë presion mbi aleatin e tij të Unionit për të nisur operacione me forcat bjelloruse. Vendi ka vepruar si një pikënisje në operacionet e mëparshme ruse. Është e paqartë, në rastin më të mirë, nëse do të ketë një përpjekje për të rivënë në skenë debaklin ushtarak të parë në fillim të luftës shkurtin e kaluar, por kjo nuk e hedh poshtë idenë se një lloj taktike diversioni mund të jetë duke u zhvilluar në veri. Në rast se kjo përfshin pjesëmarrjen e drejtpërdrejtë të trupave bjelloruse, pasoja mund të jetë reagimi i brendshëm në formën e protestave dhe sabotimit. Ka të ngjarë që kjo të mos përfundojë mirë për Lukashenkon.

Të drejtat e autorit @Kost Elisevich, MD, PhD, 2023. Të gjitha të drejtat e rezervuara. Çdo riprodhim i paligjshëm i këtij përmbajtjeje do të rezultojë në veprime të menjëhershme ligjore.