Specyficzne terytorium bałtyckie – Obwód Kaliningradzki („obwód” odnosi się do regionu administracyjnego w Rosji) – leży odizolowane, oderwane od właściwej Federacji Rosyjskiej i oddzielone od niej Litwą na północnym wschodzie i Polską na południowym zachodzie, obiema należącymi do Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO). Jako takie, jest to eksklawa o powierzchni 5800 mil kwadratowych( 15 100 kmkwadratowych), zwrócona ku Morzu Bałtyckiemu na północnym zachodzie. Litwa i Polska mają wspólną granicę o długości 64 mil po przeciwnej stronie, która dopełnia zamknięcie Obwodu Kaliningradzkiego na południowym wschodzie, oddzielając go od Białorusi, bliskiego sojusznika Rosji. Ta polsko-litewska granica jest poza tym zdefiniowana przez problematyczny Korytarz Suwalski , który został zaproponowany jako „eksterytorialny” szlak handlu towarami i materiałami z Rosją.

To, co czyni tę konkretną granicę interesującą, to wynik rosyjskiej inwazji na Ukrainę. W odpowiedzi na naruszenie prawa międzynarodowego, Unia Europejska (UE), do której należy Litwa, nałożyła sankcje, które zmusiły samą Litwę do zamknięcia granic dla niektórych towarów objętych rosyjskim handlem lub dla transportu materiałów przeznaczonych do innych celów. Zgodnie ze swoim standardowym, pełnym samozadowolenia scenariuszem oburzenia, Rosja zagroziła Litwie odwetem, który najwyraźniej jeszcze nie został sformułowany. Jest jednak coś więcej, ponieważ obwód kaliningradzki ma dla Rosji strategiczne znaczenie militarne. Stanowi on jedyny niezamarznięty port zimowy dla rosyjskiej floty na Morzu Bałtyckim; to znaczy, dopóki zmiany klimatu nie wpłyną na tę sprawę.
Spis powszechny z 2021 roku wykazał populację liczącą 1 029 966 osób, co stanowi spadek w porównaniu z 1 165 000 osób odnotowanych w spisie z 1950 roku, który wówczas stanowił zaledwie połowę liczby ludności na tym samym terytorium, gdy przed wybuchem II wojny światowej należało ono do Niemiec. Jego główne miasto, Kaliningrad, dawniej Królewiec, odnotowało znaczny spadek tempa wzrostu z rekordowego poziomu w latach 60. XX wieku, kiedy to wynosił on średnio 3,60%, do 0,41% w 2023 roku. Smutna historia leżąca u podstaw tragedii obwodu kaliningradzkiego rozpoczyna się po II wojnie światowej wraz z konferencją poczdamską z lipca 1945 roku, kiedy to przywódcy alianccy oddali ówczesny Królewiec, stolicę Prus Wschodnich, wraz z przyległymi terytoriami pod administrację Rosji Sowieckiej.
Decyzja co do ostatecznego podziału terytorium miała zostać podjęta w oczekiwaniu na ekspertyzę granicy i późniejsze ustalenie w Ostatecznym Porozumieniu w odniesieniu do Niemiec, które nastąpiło dopiero we wrześniu 1990 roku. W tym ostatnim zezwolono na zjednoczenie Niemiec Zachodnich i Wschodnich, z wyłączeniem Prus Wschodnich i innych terytoriów Niemiec Wschodnich. Granica Niemiec z Polską miała pozostać, jak już uzgodniono. Co ważne, nie zawarto żadnego zapisu potwierdzającego prawo do aneksji tego, co stało się Obwodem Kaliningradzkim, do Rosji. Podobnie, wcześniejszy Akt Kapitulacji Wojskowej, odnoszący się do bezwarunkowej kapitulacji wszystkich sił niemieckich aliantom, podpisany w maju 1945 roku, zapewniał, że żadne okupowane terytorium niemieckie nie zostanie automatycznie zaanektowane przez zwycięzców.
Historycznie rzecz biorąc, istnieje wiele przykładów takiego precedensu, który zaprzecza prawu do aneksji, więc w świetle prawa międzynarodowego niewiele przemawia za roszczeniami Rosji do terytorium , którym „administrowała” wyłącznie dla własnych korzyści. Rosjanie milczeli w tej sprawie i teraz powołują się na prawo do długotrwałej okupacji tego terytorium jako odpowiednią odpowiedź na wszelkie bieżące sprzeciwy. Ale w jaki sposób bezprawne roszczenie u źródła uzasadnia uzasadnione roszczenie w późniejszym czasie? Co więcej, jak nie rozpatrywać tej sytuacji w szerszym kontekście o większym znaczeniu, związanym z precedensem w dziedzinie jurysprudencji międzynarodowej i prawa do wcześniejszego zamieszkania? Więcej na ten temat później.

Jak do tego doszło? Rosyjskie natarcie na Niemcy od wschodu w 1944 roku, gdy II wojna światowa wkraczała w nieunikniony bieg. Doprowadziło to do militarnej okupacji Europy Wschodniej, w tym terytorium Prus Wschodnich, wówczas części Niemiec, ze stolicą w Królewcu. Józef Stalin już wcześniej wyraził zainteresowanie przejęciem miasta i otaczających je terenów ze względu na jego strategiczne znaczenie jako portu morskiego z całorocznym dostępem do Morza Bałtyckiego. Co ciekawe, podkreślił potrzebę zemsty na narodzie, który wywołał wojnę z Rosją. Inwazja spowodowała znaczne straty w ludziach w Rosji, a także na znacznym obszarze zachodniej części Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR). Wiele z tych ostatnich można prawdopodobnie przypisać brakowi przygotowania obronnego Stalina i nieudolnemu zarządzaniu przez jego wojsko w zakresie prowadzenia wojny na froncie wschodnim. Być może najbardziej rażącym przejawem jego poparcia dla nazistowskich Niemiec na początku II wojny światowej, potwierdzonego paktem Ribbentrop-Mołotow o nieagresji z 1939 r., a następnie inwazją Rosji na Polskę i Rumunię od wschodu.
Gdy administracyjna kontrola nad Królewcem i otaczającymi go terenami, nazywanymi wówczas „Małą Litwą”, została przekazana Rosjanom, Stalin bez wahania przekształcił je w rosyjską enklawę, którą zamierzał uczynić. W rzeczywistości rozpoczęło się to jeszcze przed zakończeniem wojny, kiedy to, bez żadnego strategicznie uzasadnionego powodu, Rosjanie kontynuowali niszczenie miasta drogą lądową. Radek Sikorski, były minister spraw zagranicznych Polski, a obecnie poseł do Parlamentu Europejskiego, najlepiej opisał tę zbrodnię we właściwym kontekście: „siedem wieków historii poszło z dymem w ciągu jednego tygodnia ostrzału…”, a „w tym czasie decyzja o unicestwieniu Prus Wschodnich i przekazaniu Królewca Związkowi Radzieckiemu została już podjęta”.
Kilkaset tysięcy Niemców i Litwinów, którzy nie uciekli przed rosyjską nawałą, zmarło później z głodu, niedostatku i chorób lub zostało deportowanych na Syberię, gdzie spotkał ich podobny los. Innych po prostu wypędzono do Niemiec. W sumie ponad milion pierwotnych mieszkańców zostało następnie zastąpionych przez ludzi przesiedlonych z północnej i centralnej Rosji, rozpoczynając proces rusyfikacji terytorium. Był to historycznie dobrze praktykowany model dominacji nad roszczeniami terytorialnymi w Imperium Rosyjskim w XVIIIi XIXwieku oraz w Rosji Sowieckiej przez większą część XXwieku . Godne uwagi przykłady takiej polityki obejmują rusyfikację wschodniej Ukrainy i, być może, w lepszym porównaniu z jej ostrością, ludobójstwo ludności tatarskiej na Krymie.
Celowa dywersja i całkowita eliminacja regionalnej kultury, języka, a w końcu dziedzictwa terytorium, przybrały wiele form. Niemieckie nazwy miast, miasteczek, ulic i instytucji, w tym nazwy miejsc, zostały zmienione na rosyjskie. W ten sposób Królewiec stał się Kaliningradem, nazwanym na cześć starego bolszewickiego rewolucjonisty, Michaiła Kalinina, który został przewodniczącym Centralnego Komitetu Wykonawczego Związku Radzieckiego i zmarł w 1946 roku, gdy trzeba było wybrać odpowiedniego patrona dla tego, co Rosjanie uznali za swoje nowo zdobyte terytorium. Zniszczenie infrastruktury miasta przez wcześniejsze bombardowania lotnicze aliantów i późniejszy ostrzał rosyjskiej artylerii w ostatnim miesiącu II wojny światowej zostało dodatkowo wzmocnione przez wysiłki rekonstrukcyjne, które teraz zrównały z ziemią znaczną część tego, co pozostało. Kolorowy pejzaż miejski został zastąpiony szarym betonem z czasów sowieckich, typowym dla ówczesnego rosyjskiego nacisku na duże, jaskiniowe i dominujące budynki rządowe, rozległe osiedla mieszkaniowe i przemysł.

Wkrótce potem nastąpiła silna obecność wojskowa wraz z przybyciem dużej jednostki marynarki wojennej, która miała wykorzystać potencjał głębokowodnego portu w Bałtijsku. Niedawno Rosjanie rozmieścili na tym terytorium lądowe systemy rakiet balistycznych krótkiego zasięgu Iskander i obecnie pozostaje pytanie, czy w ogóle doszło do rozmieszczenia potencjału nuklearnego. Utworzenie takiej obecności wojskowej w najdalej na zachód wysuniętym krańcu Federacji Rosyjskiej uczyniło obwód kaliningradzki uzasadnionym celem strategicznym na europejskim teatrze działań, gdyby Rosja zagroziła teraz sąsiednim państwom, jak to ma obecnie miejsce.
Minęło prawie osiem dekad od zakończenia II wojny światowej i przejęcia przez Związek Radziecki władzy „administracyjnej” nad obecnym obwodem kaliningradzkim, ale zaledwie 33 lata od ostatecznego uregulowania stosunków z Niemcami w 1990 roku. Rosja nadal sprawuje kontrolę administracyjną nad tym terytorium, ponieważ po rozpadzie ZSRR w 1991 roku została uznana za sukcesora. Ten sam argument pozwolił Rosji zachować stałe miejsce w Radzie Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ), co dało jej prawo weta w kwestiach o kluczowym znaczeniu globalnym, zwłaszcza w odniesieniu do jej własnej odpowiedzialności za obecne okrucieństwa na Ukrainie. Podstawa prawna tej decyzji została zakwestionowana, ale nie do końca rozstrzygnięta, co postawiło ONZ w moralnym dylemacie, biorąc pod uwagę liczne naruszenia prawa międzynarodowego przez Rosję.
Podobnie, nie ma porozumienia co do czasu trwania kontroli administracyjnej nad terytorium przez władze zagraniczne, co do jego późniejszej aneksji przez te władze. Na przykład, brytyjska administracja Cyprem po 35 latach zakończyła się, gdy Traktat Lozański ustanowił suwerenność Cypru w 1923 roku; sprawa została następnie potwierdzona przez Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej w 1937 roku. Co więcej, podobne rozważania poświęcono roszczeniu tradycyjnej ludności terytorium, jak w przypadku zasiedlenia Gibraltaru. Tutaj wcześniejsza ludność hiszpańska została wysiedlona przez Brytyjczyków w 1704 roku, biorąc pod uwagę strategiczną przewagę militarną terytorium w tamtym czasie. Pomimo, że plebiscyt terytorialny przeprowadzony przez Wielką Brytanię w 1967 roku wykazał zdecydowaną przewagę w głosowaniu na rzecz kontynuacji brytyjskiej władzy, Zgromadzenie Ogólne ONZ stanowczo potępiło tę akcję i wezwało do przekazania suwerenności Gibraltaru z powrotem Hiszpanii.
Raymond Smith w swoim artykule z 1992 roku dotyczącym statusu Obwodu Kaliningradzkiego argumentował, że uzasadnionym rozwiązaniem byłoby przyjęcie przez samą Litwę prawa do aneksji obszaru historycznie określanego jako „Litwa Mała”. Terytorium to wszakże sąsiaduje z Litwą, a co ważniejsze, jego ludność była wcześniej zdominowana przez Litwinów. Na mocy wcześniejszego porozumienia zawartego w Porozumieniu Ostatecznym z 1990 roku Niemcy zrzekły się tytułu prawnego do terytorium Obwodu Kaliningradzkiego i w związku z tym, najwyraźniej, nie mają już do niego żadnych roszczeń. Litwie pozostaje teraz ogłosić wcześniejsze stwierdzenie zawarte w Deklaracji Tylżyckiej z listopada 1918 roku, wydanej przez Pruską Radę Narodową Litwy, że Litwa sama przejmuje swoje historycznie etnograficzne granice i włącza Litwę Małą do swojego terytorium. Zgodnie z Konwencją haską z 1907 r. oraz późniejszą Powszechną Deklaracją Praw Człowieka ONZ z 1948 r. znaczna część ludności Litwy ma prawo, nawet w obecnej formie pokoleniowej, do powrotu na terytorium, z którego została przymusowo deportowana

Nowsze analizy demograficzne Kaliningradu wykazały, że z czasem jego powiązania z Rosją uległy osłabieniu. Zmiana pokoleń w obwodzie kaliningradzkim, w połączeniu ze zmniejszoną migracją z terytoriów Rosji właściwej, doprowadziła do powstania bardziej homogenicznego społeczeństwa, z mniejszą liczbą więzi łączących je z krajem pochodzenia. Nieuchronnie ewoluowało społeczeństwo tubylcze, tak że do 1993 roku 97% mieszkańców urodziło się już na tym terytorium. Monolityczny rozrost otaczającej kultury i stylu życia europejskiej również utrwalił się na przestrzeni dekad. Stanowi to wyraźny kontrast z represyjnym społeczeństwem rosyjskim, które ugruntowało się już w czasach sowieckich, a teraz, za czasów Putina, kontynuuje swoją działalność z jego rażącą propagandą, wątpliwymi praktykami sądowniczymi oraz tłumieniem wolności słowa i wypowiedzi dziennikarskich.
Propaganda, tak dobrze znana we współczesnym społeczeństwie rosyjskim, ma znacznie mniejsze możliwości przeniknięcia do mentalności mieszkańców Kaliningradu i okolic. Nieustannie przypomina się o stosunkowo lepszej jakości i różnorodności żywności, produktów związanych ze stylem życia i rozrywki dostępnych w krajach europejskich położonych w jego bezpośrednim sąsiedztwie. Wolność słowa, ekspresji artystycznej i dziennikarstwa mają znaczenie w społeczeństwie, niezależnie od deklaracji autorytarnego rządu. Przekształcenie Kaliningradu w rosyjski obóz wojskowy, a co za tym idzie, natychmiastowe skierowanie go w odwetowy atak NATO na ewentualną rosyjską agresję, również raczej nie przysporzy mu sympatii.
Nielegalna inwazja Rosji na Ukrainę w ubiegłym roku, z naruszeniem Karty Narodów Zjednoczonych, sprawiła, że stała się ona wyrzutkiem w społeczności międzynarodowej. Sankcje będą jeszcze długo nękać jej gospodarkę i w konsekwencji odbiją się negatywnie na dobrobycie gospodarczym obwodu kaliningradzkiego. Wiadomości o rosyjskich okrucieństwach na Ukrainie, o których niedawno poinformowała Niezależna Międzynarodowa Komisja Śledcza ds. Ukrainy w Komisji Praw Człowieka ONZ, o jej nieudolności militarnej, uznaniu jej przez Parlament Europejski za państwo terrorystyczne oraz oskarżeniu Putina o zbrodnie wojenne przez Międzynarodowy Trybunał Karny prawdopodobnie dodatkowo wpłyną na postrzeganie Rosji przez społeczeństwo kaliningradzkie i być może skłonią je do refleksji nad swoją lojalnością wobec tego państwa. Oczywiście, niedawne publiczne upokorzenie wywołała haniebna próba uznania przez Rosję za ofiarę „rusofobii”, po tym, jak dała światu wszelkie powody, by patrzeć na nią z odrazą.
Copyright @Kost Elisevich, MD, PhD 2023. Wszelkie prawa zastrzeżone. Wszelkie nielegalne powielanie tych treści będzie skutkować natychmiastowym podjęciem kroków prawnych.
Jedna myśl na temat „Obwód kaliningradzki – czas na oderwanie?”
Komentarze są wyłączone.