Լեհաստանի պատմականորեն խնդրահարույց հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ

Հաճախ, երբ մտքումս են գալիս Արևելյան Եվրոպայի, Վարշավայի պայմանագրի կամ պարզապես այն երկրների մասին, որոնք գտնվում են Խորհրդային Սոցիալիստական ​​Հանրապետությունների Միության (ԽՍՀՄ) անմիջապես արևմուտքում, առաջին պլան է մղվում հենց Լեհաստանը։ Քանի որ այն քանդել է իր խորհրդային ոճի սոցիալիստական ​​գոյության շղթաները և վերականգնել ինքնորոշման իրական զգացումը, Լեհաստանն իրեն հայտարարել է աշխարհին այնպես, որ ենթադրում է, որ պատրաստ է առաջնորդել։ Այն և՛ խոսում է, և՛ գործում համարձակորեն, և՛ թելադրում է իր ճակատագիրը։

Սկզբում ճանաչվելով որպես Եվրոպայի սլավոնական էթնոլեզվաբանական միջուկի տարածք՝ որպես սլավոնական ցեղերի միավորում վեցերորդ դարում, այն զարգացավ որպես միասնական պետություն՝ իր առաջին տարածքային կառավարիչ Միեշկո I-ի հետ 10-րդ դարում: Սա համընկավ հարևան պետության՝ Կիևյան Ռուսիայի նմանատիպ զարգացման հետ՝ ներկայիս կենտրոնական Ուկրաինայում, որտեղ վիկինգները բնակություն էին հաստատել Դնեպր գետի երկայնքով: Այնտեղ նրանք հաղթահարեցին և խառնվեցին տեղական սլավոնական ցեղերի և քոչվոր ասիական ժողովուրդների մնացորդների հետ՝ վերջնականապես հաստատելով այն երկրի ծագումը, որը հետագայում դարձավ Ուկրաինա, որը 988 թվականին ընդունեց քրիստոնեությունը:

Պիաստների դինաստիան, որը սկիզբ է առել Մեշկո I-ի գահակալությունից, համարվում է Լեհաստանի պաշտոնական հիմնադրումը՝ քրիստոնեության ընդունման օրը՝ 966 թվականին: Դինաստիան ավարտվեց Կազիմիր Մեծի մահով 1370 թվականին, երբ թագը դրվեց Լյուդովիկոս I-ի՝ Հունգարիայի թագավորի և Կազիմիրի քրոջ՝ Եղիսաբեթի որդու գլխին, որն ամուսնացել էր Հունգարիայի Անժուական թագավոր Կառլոս I-ի հետ: Լյուդովիկոս I-ի մահից հետո, ինչպես և ցանկանում էին այդ ժամանակվա լեհ ազնվականները, վերջնականապես ընտրվեց Լեհաստանի գահին հաջորդելու Լյուդովիկոս I-ի դուստրը՝ Յադվիգան: Հենց Յադվիգայի 1386 թվականի ամուսնությունն էր Լիտվայի մեծ դուքս Յոգայլայի հետ, որը հետագայում դարձավ Լեհաստանի Յագելլո, որը հանգեցրեց Լեհաստանի և Լիտվայի հզոր միության հիմնադրմանը:16-17 -րդ ՝ ընդգրկելով 400,000 քառակուսի մղոն տարածք, ներառյալ ներկայիս Ուկրաինայի տարածքի մեծ մասը։

Մի շարք պատերազմներ, այդ թվում՝ Ուկրաինայում, Շվեդիայում, ինչպես նաև Օսմանյան և Ռուսական կայսրությունների հետ կազակական հեթմանության հետ հակամարտությունները, թուլացրին նրա ուժը և, ի վերջո, կործանեցին Համագործակցության տնտեսությունը։ Արևելյան Ուկրաինայի տարածքները նախ կորցրեց Ռուսական կայսրությունը։ Լեհաստանի ներսում, որն այն ժամանակ Համագործակցության գերիշխող կազմավորումն էր, ծագեցին ներքին հակամարտություններ, որոնք հանգեցրին առաջնորդության թուլացմանը։ Ռուսական ուժերը աստիճանաբար գրավեցին արևելքում մնացած տարածքների մեծ մասը, մինչդեռ Կենտրոնական Եվրոպայի տերությունները սպառնում էին նրան այլ ուղղություններից։ Այն 1772-1795 թվականների միջև ենթարկվեց երեք բաժանման, որոնք իրականացրին հարևանները՝ Պրուսիայի թագավորությունը, Ավստրո-Հունգարական և Ռուսական կայսրությունները։ Սա արդյունավետորեն վերացրեց Լեհաստանի և Լիտվայի ինքնիշխան կարգավիճակը հաջորդ 123 տարիների ընթացքում։

Չնայած բաժանմանը, լեհական ազգայնականությունը շարունակեց դրսևորվել 19-րդ դարի ընթացքում մի քանի ապստամբություններով: Այս անհնազանդության ամենանշանակալիցը մոտ 100,000 լեհական զորքերի մասնակցությունն էր Նապոլեոնի 1812 թվականի Ռուսաստանի ներխուժմանը: Երկու տասնամյակից էլ պակաս ժամանակ անց ռուսական իմպերիալիզմի դեմ մեկ այլ ապստամբություն (1830-31) ճնշվեց, և 1832-ից 1856 թվականներին տիրեց ռուսական բռնապետական ​​ռեժիմը նորաստեղծ ռուս փոխարքա Իվան Պասկևիչի գլխավորությամբ: Մեկ այլ անհաջող ապստամբություն ծագեց Պրուսիայի բաժանման ժամանակ՝ 1848 թվականին, ապա կրկին՝ 1863 թվականին՝ Ռուսաստանի բաժանման ժամանակ, որը հանգեցրեց ռուսական վերահսկողության ավելի խիստացմանը: 1905 թվականի Ռուսական հեղափոխության մեծ մասը իրականում տեղի ունեցավ Ռուսաստանի Լեհաստանի բաժանման ժամանակ՝ զանգվածային հարվածով, որը հիմնականում պայմանավորված էր կայսրության ներսում տնտեսական պայմանների վատթարացմամբ և համընկավ Լեհաստանի անկախության նոր կոչերի հետ: 1907 թվականին անկարգությունները ճնշվել էին, բայց Բալկաններում նոր հակամարտություններ էին առաջանում, որոնք, վերջապես, կհանգեցնեին այն արդյունքին, որը լեհերը վաղուց էին ցանկանում:

Առաջին համաշխարհային պատերազմը (Առաջին համաշխարհային պատերազմ) հանգեցրեց Գերմանիայի պարտությանը և Ավստրո-Հունգարական ու Ռուսական կայսրությունների փլուզմանը, և դրանով իսկ 1918 թվականին Լեհաստանի վերականգնումը որպես անկախ հանրապետություն: Առաջին համաշխարհային պատերազմի վաղ փուլերում լեհ ազգայնական Յոզեֆ Պիլսուդսկին (1867-1935) ճիշտ էր կանխատեսել Կենտրոնական առանցքի տերությունների պարտությունը և Ռուսական կայսրության փլուզումը, այն կազմավորումների, որոնք մեկ դար առաջ խլել էին Լեհաստանի ինքնիշխանությունը: Նա կազմակերպեց լեհական ռազմական ուժեր՝ Լեհական լեգեոնները, հատուկ արևելյան ճակատում ռուսական ուժերին դիմակայելու համար և վստահեցրեց Մեծ Բրիտանիային և Ֆրանսիային, որ լեհերը չեն բախվի իրենց համապատասխան ուժերի հետ: Չնայած Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ իրենց կարճատև գոյությանը, լեգեոնները դարձան ժամանակակից Լեհաստանի հիմնադրման պատմության դիցաբանության մաս:

Ռուսաստանի հետ հակամարտությունը շարունակվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո՝ լեհ-խորհրդային պատերազմում (1919-21)՝ Լեհաստանի արևելյան սահմանի երկայնքով տարածքային վեճերի շուրջ: Վլադիմիր Լենինը (1870-1924), բոլշևիկյան առաջնորդը, որը այդ ժամանակ ձգտում էր տապալել Ռուսաստանի ժամանակավոր կառավարությունը, նույնպես ուներ կիսաիմպերիալիստական ​​​​մտադրություններ՝ օգնելու միջազգային կոմունիստական ​​​​ջանքերին, որոնք ուղղված էին այլ եվրոպական կառավարություններին գրավելուն՝ որպես ավելի մեծ միջազգային շարժման մաս: Նա անկախ Լեհաստանը տեսնում էր որպես խոչընդոտ այս պարագայում: Երբ ռուսական ուժերը 1919 թվականին իրենց արևմտյան առաջխաղացման ընթացքում գրավեցին ներկայիս Լիտվան և Բելառուսը, լեհական ուժերը հաջողությամբ վերահսկեցին Արևելյան Գալիցիան՝ ներկայիս Ուկրաինայում: 1920 թվականին ազգայնական Սիմոն Պետլյուրայի գլխավորած ուկրաինական ուժերի հետ դաշինքով լեհերը սկսեցին արևելյան հարձակում, որը գրավեց Կիևը, բայց ռուսական հակահարձակումը դաշինքը հետ մղեց Լեհաստանի տարածք: Սակայն Ռուսաստանի հետագա առաջընթացը ձախողվեց, և հայտարարվեց հրադադար, որի արդյունքում կնքվեց 1921 թվականի Ռիգայի հաշտությունը, որը հաստատեց Լեհաստանի արևելյան սահմանը և որը տևեց մինչև խորհրդային կողմից Լեհաստանի ներխուժումը 1939 թվականին՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ) սկզբում: Երկրորդ Լեհական Հանրապետության ստեղծումից (1918-39) հետո Պիլսուդսկին դարձավ պետության ղեկավար (1918-22), ապա՝ ռազմական գործերի նախարար (1926) մինչև իր մահը՝ 1935 թվականը։ Նա 20-րդ դարի բազմաթիվ քաջարի լեհերից առաջինն էր, ով իր հետքը թողեց լեհական ինքնորոշման վրա։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հետևանքները Լեհաստանի համար հանգեցրին այն գիտակցմանը, որ այն, իր մյուս արևելաեվրոպական և բալթյան հարևան երկրների հետ միասին, կհայտնվի «երկաթե վարագույրի» ետևում, որը, ինչպես ասել է Ուինսթոն Չերչիլը, ձգվում է Բալթիկ ծովի ափին գտնվող լեհական Շեցին քաղաքից մինչև Ադրիատիկ ծովի ափին գտնվող Իտալիայի հյուսիս-արևելքում գտնվող Տրիեստե քաղաքը։ Հաջորդող 46 տարիների ընթացքում՝ 1945-ից 1991 թվականներին, այն ոչ միայն կենթարկվի Մոսկվայի քաղաքական ազդեցությանը, այլև մինչև 1952 թվականը կվերածվի կոմունիստական ​​պետության, ինչպես պահանջվում էր Խորհրդային Ռուսաստանի կողմից այս նոր աշխարհակարգում։ Որպես այդպիսին, այն կկրի պետական ​​տնտեսություն ընդունելու , որը բնորոշ կերպով հանգեցրեց սահմանափակ աճի, պետական ​​դեֆիցիտի և կաթվածահար անող գնաճի։ 1991 թվականին ԽՍՀՄ փլուզումից հետո շուկայական տնտեսության անցումը Լեհաստանին տարավ տասնամյակ տևած պայքարի միջով, որի արդյունքում նրա համախառն ազգային արդյունքը (ՀՆԱ) վերջապես հասավ համապատասխան համաշխարհային չափանիշի, իսկ խոշոր ձեռնարկությունների սեփականաշնորհման համակարգը հասունացավ մինչև այն կետը, երբ 2012 թվականին մասնավոր հատվածը տիրացավ ՀՆԱ-ի ավելի քան 80%-ին։

Սակայն խորհրդային բռնաճնշումները սկսվել են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից շատ առաջ՝ 1939 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Ռուսաստանի կողմից Լեհաստան ներխուժմամբ՝ համաձայն նրա և նացիստական ​​Գերմանիայի միջև կնքված Մոլոտով-Ռիբենտրոպ պակտի, որը ստորագրվել էր 1939 թվականի օգոստոսի 23-ին։ Այդ ժամանակ Ստալինը կարծում էր, որ նացիստական ​​Գերմանիայի կողմից Լեհաստան ներխուժումը Անգլիային և Ֆրանսիային կներքաշեր պատերազմի մեջ Գերմանիայի հետ, մինչդեռ Ռուսաստանը կմնա պաշտպանված նացիստների հետ իր նոր պայմանագրով։ Նա կանխատեսել էր, որ աճող ճգնաժամը ռազմական առումով կհյուծի կապիտալիստական ​​երկրները մինչև այն պահը, երբ Խորհրդային Ռուսաստանը կարողանա գրավել Եվրոպայի մեծ մասը իր կոմունիզմի տարբերակով։ Խորհրդային բանակները գրավեցին այն ժամանակվա Լեհաստանի տարածքի ավելի քան 50%-ը, որը ներառում էր ներկայիս արևմտյան Բելառուսի և Ուկրաինայի որոշ հատվածներ։ Հետևաբար, գրեթե 14 միլիոն մարդկանց էթնիկ պատկանելությունը կազմում էր 38%-ը՝ լեհեր, 37%-ը՝ ուկրաինացիներ և 14.5%-ը՝ բելառուսներ։ Հաջորդող գրեթե երկու տարիների ընթացքում նացիստական ​​գեստապոն և ռուսական գաղտնի ոստիկանությունը՝ ՆԿՎԴ-ն (թարգմանաբար՝ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատ), համակարգեցին լեհական դիմադրության դաժան ճնշման ծրագրերը։

1939 թվականի նույն աշնանը Խորհրդային Ռուսաստանը, օգտագործելով շորթման մարտավարություն, ստիպեց Բալթյան երկրներին՝ Էստոնիային, Լատվիային և Լիտվային, ստորագրել «փոխադարձ օգնության պայմանագրեր», որոնք թույլ էին տալիս իրեն ռազմական բազաներ տեղակայել իրենց տարածքներում: Այս ազգերի կողմից Խորհրդային Ռուսաստանի դեմ դավադրության մեղադրանքները հանգեցրին բացահայտ ներխուժման, որին հաջորդեց խամաճիկ կոմունիստական ​​ռեժիմների հաստատումը: Վերջիններս այնուհետև ձգտեցին ընդունվել ԽՍՀՄ կազմում՝ որպես Մոսկվայի կողմից հարևան ազգերին գրավելու և նրանց ԽՍՀՄ-ին միացնելու լավ իրականացված ծրագրի վերջնական արդյունք, մի ծրագիր, որը ծանոթ է Ուկրաինայում այսօրվա մարտավարությանը: Էստոնիայի և Լատվիայի նախագահները բանտարկվեցին և, ի վերջո, մահացան Սիբիրում: Սկսվեցին «պետության թշնամիների» զանգվածային տեղահանություններ՝ մշակույթի և լեզվի ապազգայնացման և վերացման գործընթաց սկսելու համար, որը բնորոշ է այլուր իրականացվող ռուսացման ծրագրերին:

Լեհաստանում խորհրդային ուժերը և ՆԿՎԴ-ն (Խորհրդային գաղտնի ոստիկանությունը) 250,000 լեհ մարտիկ բանտարկեցին խորհրդային գուլագներում, որտեղ շատերը կմահանային զրկանքներից: Զինվորական սպաները պարզապես սպանվեցին, ինչպես հայտնի Կատինի անտառի կոտորածի ժամանակ, որտեղ մոտավորապես 22,000 մարդ մահապատժի ենթարկվեց, այդ թվում՝ մոտավորապես 14,500 սպաներ, ինչպես նաև կառավարության վարչական պաշտոնյաներ, գիտնականներ և մասնագետներ: Հեգնական է, որ միջադեպը և վայրագության վայրը հայտնաբերվեցին նացիստների կողմից Արևելյան Եվրոպա և ԽՍՀՄ ներխուժումից հետո: Նրանք ժամանակ չկորցրեցին այս ամենը միջազգային հանրությանը բացահայտելու համար, սակայն մանրամասն հետաքննություն չսկսվեց մինչև Միացյալ Նահանգների Ներկայացուցիչների պալատի կողմից 1951 թվականին Մադդենի հանձնաժողովի ստեղծումը: Վերջինս եզրակացրեց, որ ՆԿՎԴ-ն իսկապես պատասխանատու էր մահապատիժների համար: Արդյունքները հանրությանը հրապարակվեցին Օբամայի վարչակազմի կողմից 2011 թվականին:

Խորհրդայինների համար ցանկացած դիմադրություն մեկնաբանվում էր որպես «հակահեղափոխական», կարծես նրանց գաղափարախոսությունը պետք է համարվեր օկուպացված երկրի և նրա նորաստեղծ կառավարության բնորոշ հատկանիշ։ Սա թույլ տվեց ՆԿՎԴ-ին շարունակել ձերբակալել լեհ մտավորականությանը, այդ թվում՝ պետական ​​ծառայողներին, հոգևորականներին, գիտնականներին և, անկեղծ ասած, բոլոր նրանց, ովքեր սպառնալիք էին ներկայացնում խորհրդային իշխանության համար։ Մինչև տարածք նացիստական ​​ներխուժումը, խորհրդային օկուպացիայի երկամյա սկզբնական ժամանակահատվածի ավարտը, մոտավորապես 100,000 լեհ բանտարկվել էր, իսկ առնվազն ևս 150,000 մարդ մահացել էր։

Երբ 1941 թվականի հունիսի 22-ին «Բարբարոսա» գործողության ժամանակ իրավիճակը փոխվեց Խորհրդային Ռուսաստանի դեմ՝ ԽՍՀՄ-ի վրա նացիստական ​​ներխուժմամբ, 1941 թվականի հուլիսի 30-ին Լեհաստանի և Լեհաստանի միջև ստորագրվեց պայմանագիր՝ Սիկորսկի-Մայսկի համաձայնագիրը։ Այն թույլ էր տալիս ազատ արձակել լեհ ռազմագերիներին խորհրդային ճամբարներից և համաներում շնորհել լեհ քաղաքացիներին՝ թույլ տալով նրանց զորակոչվել բրիտանական ռազմական հրամանատարության ներքո գտնվող լեհական ռազմական կորպուս։ Այս ընթացքում և խորհրդային վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներ նացիստական ​​ներխուժումից հետո մեկ շաբաթվա ընթացքում Ստալինը նահանջեց իր ամառանոցը և տատանվեց այնտեղ խմելով՝ հրաժարվելով ընդունել, որ Հիտլերը դավաճանել է իրեն, չնայած նրան տրված մի քանի նախնական նախազգուշացումներին։ Մինչև նա Մոսկվա վերադառնալը, ԽՍՀՄ արևմտյան տարածքների մեծ մասը գրավված էր, մեծ թվով զինվորական և քաղաքացիական զոհեր էին եղել, մեծ քանակությամբ զենք, այդ թվում՝ ինքնաթիռներ, ոչնչացվել էին, և կապի լայնածավալ ցանցերը խափանվել էին։ Զինվորական ուժերը քաոսի մեջ էին և չունեին հեղինակավոր ղեկավարություն, որը մեծապես Ստալինի սեփական պարանոյայի հետևանք էր, որը 1930-ականների վերջին հանգեցրեց ահաբեկչության, որի ընթացքում Ռուսաստանի մի քանի բարձրաստիճան զինվորականներ մաքրագործվեցին։

1943 թվականին նացիստների կողմից Կատինի թաղման վայրերի հայտնաբերումը, որը Խորհրդային Ռուսաստանին կապում էր լեհ զինվորական սպաների և քաղաքացիների զանգվածային մահապատժի հետ, հանգեցրեց Սիկորսկի-Մայսկի համաձայնագրի խզմանը: Պատերազմի այս կարևոր փուլում, երբ ռուսները Ստալինգրադի ճակատամարտում ջախջախել էին նացիստական ​​զորքերը՝ դեպի արևմուտք առաջխաղացում սկսելու համար, նրանք օգտագործեցին իրենց ազդեցությունը դաշնակիցների վրա՝ Մոսկվայում բնակվող խորհրդամետ խամաճիկ կառավարություն հաստատելու համար, որը կկառավարեր լեհական աքսորում գտնվող պետական ​​գործերը: Հետագա խորհրդային ներխուժումը Լեհաստան, երբ արևմուտքից մոտեցան այլ դաշնակից ուժեր, նշանավորեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտական ​​փուլը և թույլ տվեց վերսկսել լեհերի զանգվածային տեղահանությունները, որոնք համարվում էին խորհրդային գաղափարախոսությանը հակառակորդներ: Նրանք կհայտնվեին ԽՍՀՄ հեռավոր աշխատանքային ճամբարներում, որտեղ նրանց ինքնությունը կկորչեր աշխարհի համար: Լեհաստանում վատ կարգապահված ռուսական զինվորականները շարունակում էին խախտել քաղաքացիական վարքագծի նորմերը, ինչպես այսօր նկատվում է Ուկրաինայում, ոչ միայն քաղաքացիական անձանց անհիմն բանտարկությամբ և խոշտանգումներով, այլև անթիվ լեհ կանանց բռնաբարությամբ: Թե՛ մասնավոր, թե՛ լեհական կառավարության սեփականությունը բռնագրավվեց և վերաբաշխվեց՝ խաթարելով տնտեսությունը: Լեհաստանում այժմ ներդրվել էր պետական ​​քվոտաների կատարման համար գյուղատնտեսական հողերի հարկադիր կոլեկտիվացման և բերքի բռնագրավման ծրագիր։ Նույն ծրագիրը 1930-ականների սկզբին հանգեցրել էր Ուկրաինայում աղետալի հետևանքների և հանգեցրել Լեհաստանում գյուղատնտեսական արտադրության սպասվող անկմանը։

Խորհրդային Միության կողմից ստեղծված Լեհաստանի Հանրապետության նոր ժամանակավոր կառավարությունը տպավորություն էր թողնում, որ երկիրը կրկին ինքնիշխան պետություն է, չնայած մինչև 1993 թվականը խորհրդային ռազմական օկուպացիայի տակ մնալուն։ 1940-ականների վերջին տեղի ունեցավ իսկական անկախության համար բռնի պայքար՝ լեհական ընդհատակյա ուժերի վճռական մասնակցությամբ։ Լեհական ընդհատակյա պետության ղեկավարները 1945 թվականին առևանգվեցին ԼՀԿՎԴ-ի կողմից և բերվեցին Մոսկվա՝ ցուցադրական դատավարության ենթարկվելու համար, որի ընթացքում նրանց կեղծ մեղադրանք առաջադրվեց նացիստների և հակառակորդ խորհրդային ուժերի հետ համագործակցելու համար։ Նրանք դատապարտվեցին ազատազրկման, որոնցից մի քանիսը չապրեցին կամ պարզապես սպանվեցին հետագայում։ Լեհաստանի ազգային հիշողության ինստիտուտի՝ «Լեհական ազգի դեմ հանցագործությունների հետապնդման հանձնաժողով» անվամբ քննչական ստորաբաժանումը 2003-2009 թվականներին վերանայեց այս դատավարությունը, սակայն զեկույցները մնացին անորոշ՝ Ռուսաստանի Դաշնության ռազմական դատախազության համագործակցությունից հրաժարվելու պատճառով։

«Երկաթե վարագույրից» արևելք գտնվող Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի յոթ երկրների նորաստեղծ սոցիալիստական ​​կառավարությունները 1955 թվականին ԽՍՀՄ-ի հետ կնքեցին Բարեկամության, համագործակցության և փոխօգնության պայմանագիր: Վարշավայի պայմանագիրը, ինչպես այն հետագայում հայտնի դարձավ, նաև ստեղծեց պաշտպանական դաշինք Հյուսիսատլանտյան դաշինքի կազմակերպության (ՆԱՏՕ) դեմ, չնայած այն ավելի շատ ներքին ռազմական հակամարտության թատերաբեմ էր թվում, քան Արևմուտքի հետ բախման, ինչպես դա հեշտությամբ նկատվեց Արևելյան Գերմանիայում 1953 թվականին, Հունգարիայում 1956 թվականին և Չեխոսլովակիայում 1968 թվականին: Լեհաստանում 1956 թվականի Պոզնանի հակակոմունիստական ​​ապստամբությունը աշխատանքային և կենսապայմանների, սննդի պակասի և հիմնական եկամտի դեմ բողոքի մի քանի բողոքներից առաջինն էր: Այս հիմնարար խնդիրների հիմքում ընկած էր խորհրդային-ռուսական մոդելից տարբերվող ավելի լավ կառավարման ուղի ընտրելու պահանջը: Իրադարձությունը պահանջեց խորհրդային գեներալ Ստանիսլավ Պոպլավսկու գլխավորությամբ ռազմական միջամտություն և հանգեցրեց մի քանի մահվան, հարյուրավոր վիրավորների և մի քանի հարյուր ձերբակալությունների:

1970 թվականի Գդանսկի ապստամբությունը ուղեկցվեց այլ քաղաքներում սննդամթերքի գների դեմ բողոքի ցույցերով, որոնք կրկին պահանջեցին զինվորականների կողմից ճնշել: Այս դեպքում Լեհաստանում Մոսկվայի համաձայնությամբ իրականացված ռեժիմի փոփոխությունը համարվեց անհրաժեշտ լարվածությունը մեղմելու համար, քանի որ չնայած բողոքի ցույցերը հակասում էին սոցիալական և տնտեսական պայմաններին, լեհական հասարակության մեջ կրկին զարգացավ քաղաքական ակտիվիզմի թաքնված հոսանք: Լեխ Վալենսայի գլխավորած «Համերաշխություն» միության գլխավորած 1980-81 թվականների զանգվածային շարժումը բռնկվեց Գդանսկում և դարձավ լուրջ մարտահրավեր լեհական կոմունիստական ​​ռեժիմի և Խորհրդային Ռուսաստանի հետ դրա ենթակա հարաբերությունների համար: Մոսկվայի խնդրանքով Լեհաստանի Միացյալ աշխատավորական կուսակցության ներսում տեղի ունեցավ ղեկավարության փոփոխություն, որի արդյունքում գեներալ Վոյցեխ Յարուզելսկին մտցվեց ռազմական դրություն մտցնելու համար: Նախատեսվում էր Վարշավայի պայմանագրի երկրներին ռազմական միջամտություն, բայց ծրագրերը հետ կանչվեցին՝ ակնհայտորեն Քարթերի վարչակազմի կողմից նման գործողության դեմ ԱՄՆ ճնշման, Ռուսաստանի միաժամանակյա և շատ խնդրահարույց ներգրավվածության (1979-89) և ապստամբության սրման սպառնալիքի պատճառով ամբողջ Լեհաստանում: Այդ ժամանակ Միությունն ուներ 10 միլիոն անդամ և ներկայացնում էր Լեհաստանի աշխատավոր բնակչության մեկ երրորդը: Ռազմական դրությունը, ի վերջո, առաջ բերեց լեհական անվտանգության և ռազմական ուժերը, որոնք վերջ դրեցին երկրի ժողովրդավարացման փորձերին: Սակայն մեկ տասնամյակից էլ պակաս ժամանակ անց Վալենսան դարձավ Լեհաստանի նախագահ (1990-95):

Լեհաստանում հակամարտության սկսվելուց կարճ ժամանակ անց, Վարշավայի պայմանագրի մյուս երկրներում այլախոհության տարածման սպառնալիքը ճնշվեց ուժով և ներքին ճնշումների ուժեղացմամբ։ Խորհրդային պետական ​​անվտանգությունը, որն այդ ժամանակ հայտնի էր որպես ՊԱԿ, բանտարկեց կամ աքսորեց այլախոհներին ամբողջ ԽՍՀՄ-ում և լուծարեց Մոսկվայում գտնվող Հելսինկյան խումբը, որը վերահսկում էր Ռուսաստանի կողմից Հելսինկյան համաձայնագրերի (1975) մարդասիրական դրույթների պահպանումը։ Վարշավայի պայմանագրի երկրների առանձին պետական ​​անվտանգության ապարատները համագործակցեցին ՊԱԿ-ի հետ՝ ժողովրդավարացման և մարդու իրավունքների վերաբերյալ ցանկացած գաղափար ճնշելու համար։ Լեոնիդ Բրեժնևի մահը 1982 թվականի նոյեմբերին հանգեցրեց կարճաժամկետ առաջնորդների հաջորդականության՝ Յուրի Անդրոպովի մահը 1984 թվականի փետրվարին և Կոնստանտին Չեռնենկոյի մահը 1985 թվականի մարտին։ Երբ հերթը հասավ Միխայիլ Գորբաչովին, Խորհրդային Ռուսաստանը և ԽՍՀՄ-ն տնտեսական անկման մեջ էին, և Ռուսաստանի աֆղանական դեբակլը հստակ տեսանելի էր աշխարհի համար։ Անհրաժեշտ էր լուրջ բարեփոխումներ, սակայն դրանք իրենց հետ բերեցին միայն ներքին անհամաձայնությունների հետագա սրում և 1991 թվականին պետական ​​հեղաշրջման փորձ։ Վերջինս հանգեցրեց ԽՍՀՄ-ի վերջնական փլուզմանը Բորիս Ելցինի՝ որպես Ռուսաստանի առաջնորդի պաշտոնավարման ընթացքում։ Ելցինի հրաժարականը 1999 թվականի դեկտեմբերի 31-ին հանգեցրեց Վլադիմիր Պուտինի՝ որպես Ռուսաստանի առաջնորդի իշխանության գալուն նոր հազարամյակում և ավտորիտար կառավարման վերականգնմանը, միջազգային վարքագծի կանոնների անտեսմանը և բացահայտ հանցագործությանը։

Վարշավայի պայմանագիրը պաշտոնապես լուծարվեց 1991 թվականի հուլիսի 1-ին, այն բանից հետո, երբ 1989 թվականի մարտին Խորհրդային քաղբյուրոյի կողմից գաղտնի որոշում կայացվեց այլևս չկիրառել կոմունիստական ​​​​իշխանությունը Արևելյան Եվրոպայում: Կոմունիստական ​​​​պետություն լինելու ընթացքում Լեհաստանը գոյություն ուներ որպես Լեհաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն՝ միակուսակցական պետություն, որը կառավարվում էր Լեհաստանի Միացյալ աշխատավորական կուսակցության կողմից: Երկրում ժողովրդավարական ուժերի հետ անընդհատ ներքին պայքար էր ընթանում, որը հանգեցրեց գաղտնի ոստիկանության կողմից ընդդիմության առաջնորդների և պաշտոնյաների բազմաթիվ ձերբակալությունների և առնվազն 22,000 մարդու սպանության 1947-1989 թվականներին: Սա ձախողված կոմունիստական ​​​​ոգեշնչված ավտորիտար ռեժիմի ժառանգությունն էր, որը հեռակա կերպով կառավարվում էր նույնքան թերի և, ի վերջո, մեռնող կառավարման համակարգի կողմից: Վերջինիս փոխարինման նոր ծրագիր է իրականացվում, բայց այժմ՝ կայսրության քողի տակ, որպեսզի վերադարձնի անցյալի փառքը, որը, թերևս, ավելի լավ է ընկալվի, քան իրականացվի, քանի որ այն նույնպես անհիմն թերի էր: Դրա այժմ արդեն հաստատված առաջնորդ Պուտինը բավականին հստակ արտահայտել է իր մտադրությունները Ուկրաինայի վերաբերյալ, որքան էլ որ անարդար լինեն: Այդպիսով նա սպառնում է հարևան երկրների, այդ թվում՝ Լեհաստանի, ինչպես նաև Արևելյան Եվրոպայի ու Բալթյան տարածաշրջանի այլ երկրների կայունությանը, որոնք բոլորն էլ շատ լավ ծանոթ են ռուսական ագրեսիային ու ճնշումներին և չեն ցանկանում դրանցից որևէ մեկը։ 

2022 թվականի մարտի 9։ Կամավորները օգնում են Ուկրաինայից փախստականներին Վարշավայի երկաթուղային կայարանում, Լեհաստան։ Լուսանկարը՝ Օլյա Սոլոդենկոյի։

Լեհաստանի կապերը Ուկրաինայի հետ զգալիորեն ամրապնդվել են անցյալ տարվա ընթացքում՝ Ուկրաինային ռազմական աջակցություն ցուցաբերելու և ավելի քան 1.5 միլիոն ուկրաինացի փախստականներին ընդունելու և նրանց ապաստան տալու առատաձեռնության համար, ապահովելով նրանց հիմնական կարիքները, բժշկական օգնությունը, աշխատանքը և երեխաներին դաստիարակելու ու կրթելու տեղ։ Համապատասխանելով Լեհաստանի՝ որպես իր ճակատագիրը տնօրինող ժողովրդավարության, ուժեղ տնտեսության և ավելի ու ավելի հզոր բանակի ձևավորմանը, այն առաջատար դեր է խաղացել Ռուսաստանի դեմ ավելի խիստ պատժամիջոցների աջակցության հարցում՝ Ուկրաինային մեկ շնչի հաշվով ավելի շատ ռազմական օգնություն տրամադրելով, քան Բալթյան երկրներից բացի այլ երկրներին, և մղելով Գերմանիայի նման այլ երկրներին նույնը անել։ «Մենք պարզապես չենք դիտի, թե ինչպես է Ուկրաինան արյունահոսում մինչև մահ», - սրանք Լեհաստանի վարչապետ Մատեուշ Մորավեցկիի։

Երկու հարևան ազգերը՝ Լեհաստանն ու Ուկրաինան, ունեն ընդհանուր էթնոլեզվական ծագում և ընդհանուր պատմություն, դիմակայել են միմյանց հետ հակամարտությանը, բախվել են ընդհանուր թշնամու իրենց սահմանին և տառապել են այդ թշնամու կողմից կազմակերպված հսկայական ողբերգությունից: Վերջերս երկուսի միջև բնականաբար ձևավորվել է շատ յուրահատուկ կապ, այնքան, որ քաղաքական միության ի հայտ է եկել Ամերիկյան ձեռնարկատիրական ինստիտուտի՝ Դալիհոր Ռոհակի առաջարկության մեջ, որը մի տեսակ կոնֆեդերացիա է: Լեհաստանը և՛ Եվրամիության (ԵՄ), և՛ ՆԱՏՕ-ի անդամ է: Ուկրաինային տրվել է ԵՄ թեկնածուի կարգավիճակ և արժանի է դիտարկման որպես ՆԱՏՕ-ի անդամ: Այն ապացուցել է իր պատերազմելու հմտությունը՝ ներկայիս դիմակայության մեջ հզոր թշնամու դեմ իր վարքագծով՝ իր քաջությամբ, վճռականությամբ, ռազմավարական հաշվարկներով, առաջնորդությամբ և նորարարությամբ: Ո՞վ չէր ցանկանա, որ այն գործընկեր լիներ ռազմական հակամարտության մեջ: Ավելին, Ղրիմում գտնվող նրա ռազմածովային և ցամաքային կառույցները ՆԱՏՕ-ին կապահովեն լայնածավալ պաշտպանական կարողություններ:

Ուկրաինայից փախստականներ Վարշավայի երկաթուղային կայարանում։ Լուսանկարը՝ Օլյա Սոլոդենկոյի

Ուկրաինայի վերականգնումը, իդեալական դեպքում, կարող է մեծ մասամբ ֆինանսավորվել ռուսական արտաքին ակտիվների՝ թե՛ պետական, թե՛ մասնավոր, բռնագրավման միջոցով: Վերակառուցումն ինքնին կնպաստի Եվրոպայի և Միացյալ Նահանգների հետ ավելի ամուր հարաբերությունների հաստատմանը՝ պայմանագրային կարգավորումներում ներգրավելով արդյունաբերության տարբեր ձևերը: Լեհ-ուկրաինական միության շրջանակներում, ինչպես նաև դրա, ԵՄ-ի և մնացած աշխարհի միջև նոր առևտրային հարաբերությունները կվերահաստատեն նրա տեղը որպես հզոր միավոր Արևելյան Եվրոպայում: Այն նաև կստեղծի ավելի արդարացի հավասարակշռություն Եվրոպայի ներսում, ինչպես նաև ուժեղ ներկայություն համաշխարհային համայնքում: Արևմուտքի և, մասնավորապես, Միացյալ Նահանգների աջակցությունը նախագծին կտա այն խթանը, որը անհրաժեշտ կլինի: Ռուսաստանի պարտությունից հետո Լեհ-ուկրաինական միությունը կդառնա ուժեղ զսպող գործոն ռուսական ցանկացած հետագա ագրեսիայի դեմ և հիշեցում Ռուսաստանի համար, թե որտեղ կարող են հանգեցնել վատ որոշումները:

Հեղինակային իրավունք @Kost Elisevich, MD, PhD 2023: Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: Այս բովանդակության ցանկացած անօրինական վերարտադրություն կհանգեցնի անհապաղ իրավական գործողությունների:.


3 միտք «Լեհաստանի պատմականորեն խնդրահարույց հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ»

  1. Դժբախտաբար, այս նկարագրության մեջ բացակայում են որոշ իրադարձություններ, մասնավորապես՝ Խմելնիցկիի (կազակական) ապստամբության հաջողության նկարագրությունը, երբ մյուս կազակական ապստամբությունները ձախողվեցին: Չկա նաև ՈւԿՕ-ի ահաբեկչական գործունեության նկարագրություն (ներառյալ Պիերացկիի և Հոլովկայի սպանությունը) և, թերևս ամենակարևորը, լեհերի դեմ ՕՈՒՆ-ՈւՊԱ-ի կողմից կատարված ցեղասպանության հանցագործության նկարագրությունը: Լեհերը գերմանական օկուպացիայի տակ, անպաշտպան, անկարող պաշտպանվել այն կազմակերպության կողմից, որի առաջնորդները սերտորեն համագործակցում էին Երրորդ Ռայխի հետ:

    1. Այստեղ որևէ վիճաբանություն չկա 17-րդից մինչև 20-րդ դարերի լեհ-ուկրաինական հարաբերությունների պատմության վերաբերյալ վերջերս արված մեկնաբանության բարձրացրած հարցերի շուրջ, որոնք կապված են այստեղ նշված իրադարձությունների հետ։ Այս ժամանակաշրջանի պատմությունը ժամանակակից Ուկրաինայի տարածքում նշանավորվում է զգալի բռնությամբ, որը պայմանավորված է տարածքային գերիշխանությամբ, ազգայնական տրամադրություններով և ծայրահեղական տարրերով։ Շատերը, երկու կողմերից էլ, հակված կլինեն վիճել և, հնարավոր է, նույնիսկ արդարացնել ձեռնարկված որոշ կամ բոլոր գործողությունները, և այս տեսակի դիսկուրսը, անխուսափելիորեն, կշարունակվի մինչև ուշ գիշեր։ Սա չի նշանակում, որ լեհերի և ուկրաինացիների համատեղ գոյության մասին Արևմտյան Ուկրաինայի խնդրահարույց տարածաշրջանում ասելիք չկար, որոնցից մի քանիսը ազդել են իմ սեփական ընտանիքի վրա և մնացել են ինձ հետ։

      Սակայն այս ակնարկի նպատակն է քննարկել այն, ինչ մենք անում ենք 21-րդ դարում և անհրաժեշտությունը լուծելու մեկ այլ ավտորիտար ռեժիմի ընդհանուր սպառնալիքը, որն իր համար օրակարգ է սահմանել՝ կրկին ազդեցություն գործադրելու իր հարևանների վրա։ Մենք չենք կարող ժխտել մեր անցյալը, բայց պետք է որոշակի համաձայնություն լինի այն մասին, թե ինչն է լավ մեր ընդհանուր ապագայի համար։

Մեկնաբանությունները փակ են։.