Ինչպես կարող է ակնհայտ լինել շատ բանական էակների համար, Ղրիմը աշխարհագրորեն շարունակում է հարակից մնալ Ուկրաինայի տարածքին, բավականաչափ, որպեսզի բոլորը, բացի ռուս ծայրահեղ ազգայնականներից, հասկանան իրավիճակի անհաշտ տրամաբանությունը, որը Պուտինը նախընտրում է անտեսել: Ղրիմը կենսական նշանակություն ունի Ռուսաստանի շահերի համար որպես ռազմական ամրոց, որը հնարավորություն է տալիս մուտք գործել Միջերկրական ծով և, որոշ չափով, դեռևս մոտակա հանգստավայր է, որը ռուսները շատ կցանկանային անվանել իրենցը:.
Ռուսաստանի կողմից Ուկրաինա ներխուժման հավանական պատճառներից մեկը, որը ութ տարի առաջ բարձրաձայնել էր սենատոր Ջոն Մաքքեյնը, Արևելյան Ուկրաինայի միջով դեպի Ղրիմ ցամաքային միջանցքի ապահովումն է, որը Պուտինը կարող է անեքսիայի ենթարկել 2014 թվականին Ղրիմի անօրինական անեքսիայի նման ձևով։ Սև ծովի մեջ ձգվող այս թերակղզին ունեցել է ակնհայտորեն խճճված պատմություն, որն էլ ավելի է մթագնել ռուսական հռետորաբանությունը, որը փորձել է վերաձևակերպել իր պատմությունը որպես իրեդենտիստական սցենարի մի մաս։.

Վլադիմիր Պուտինի դժգոհությունը կապված է Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միության (ԽՍՀՄ) Գերագույն Խորհրդի նախագահության 1954 թվականի հրամանագրի հետ, որով Ղրիմը փոխանցվեց Ուկրաինայի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության (ԽՍՀ) իրավասության տակ։ Այս առիթը նշանավորեց 1654 թվականի Պերեյասլավյան համաձայնագրի 300-ամյակը , որը ռազմական և քաղաքական դաշինք էր Բոգդան Խմելնիցկիի գլխավորությամբ ուկրաինական կազակական պետության և Ռուսաստանի ցար Ալեքսեյի միջև։ Իրենց ինքնավարության և արևմուտքից Լեհ-լիտվական Համագործակցության և հարավից Օսմանյան կայսրության սահմաններում վիճելի տարածքում իրենց հավատքի պահպանման դիմաց ուկրաինական կազակական հեծելազորը կապահովեր անվտանգություն ընդարձակվող Օսմանյան կայսրության դեմ և կարող էր աջակցություն ստանալ հարևան Լեհ-լիտվական Համագործակցության հետ հարաբերություններում։
Այդ ժամանակ հատուկ վտանգ գոյություն ուներ Ղրիմում և նրա կապերում Օսմանյան կայսրության հետ։ Ղրիմի թաթարները՝ մոնղոլների Ոսկե Հորդայի մնացորդները, որոնք 13-րդ դարում ներխուժել էին Ուկրաինա, դարեր շարունակ գերիշխել են թերակղզում։ 16-րդ դարում Ղրիմի խանությունը միավորվեց հարավում գտնվող իրենց իսլամական ժամանակակիցների՝ օսմանների հետ։ Նրանք առևտրային հարաբերություններ էին վարում և համագործակցում ռազմական ներխուժումներում, հիմնականում ներկայիս Ուկրաինայի հարավային տափաստաններում։
Հաջորդ 150 տարիների ընթացքում՝ ցարական Ռուսաստանի հզորացման, կազակական պետության թուլացման և Լեհ-լիտվական համագործակցության անկման հետ մեկտեղ, ներկայիս Ուկրաինայի տարածքի մեծ մասը անցավ Ռուսական կայսրության տիրապետության տակ։ 1783 թվականին՝ Եկատերինա II-ի օրոք, Ղրիմի խանությունը միացվեց կայսրությանը՝ օսմանների վերջնական պարտության և Քուչուկ Կայնարջայի պայմանագրի կնքման շնորհիվ։.
Ռուսական կայսրությունը շարունակեց իր տարածքային ընդլայնումը դեպի արևմուտք և արևելք 19 -րդ դարի առաջին կեսին : Գիտակցելով Օսմանյան կայսրության թուլացող վիճակը՝ ցար Նիկոլայ I-ը փորձեց գրավել հարավ-արևելքում գտնվող Բալկանյան հողերը՝ Բոսպորանի նեղուցով դեպի Միջերկրական ծով ազատ մուտք ունենալու համար: Հետևաբար, Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի և Սարդինիա-Պիեմոնտի համար տնտեսական մտահոգություններ առաջացան Մերձավոր Արևելքում իրենց առևտրային շահերի պատճառով: Երբ ռուսական ռազմական նավերը հրկիզող արկերով հարձակվեցին Սև ծովի նավահանգստում գտնվող օսմանյան ռազմածովային ուժերի վրա՝ հրկիզելով դրանք և սպանելով ավելի քան 2000 ռազմածովային անձնակազմի, արևմտյան երկրները գործի անցան՝ սկսելով Ղրիմի պատերազմը, որը տևեց մինչև 1856 թվականը: Ռուսաստանը խորապես պարտվեց՝ կրելով ավելի քան 450,000 զոհ, նրա Սևծովյան նավատորմը ոչնչացվեց, ինչպես նաև նրա գլխավոր Ղրիմի ռազմածովային նավահանգիստը՝ Սևաստոպոլը: Հաջորդած Փարիզի պայմանագիրը ապառազմականացրեց Սև ծովը, թողնելով Ռուսական կայսրության հարավային ափը լիովին խոցելի: Պատմաբան Շեփարդ Բ. Քլաուն պատերազմի և Ռուսաստանի վերջնական նվաստացման երկու հիմնական պատճառներից մեկը համարել է ցար Նիկոլայի չափազանցությունը Սև ծովի և դրանից այն կողմ վերահսկողություն հաստատելու ձգտման մեջ և Արևմտաեվրոպական արձագանքի վերաբերյալ նրա սխալ գնահատականը։
Թաթարները Ղրիմի բնակչության մեծամասնությունն էին կազմում մինչև 19-րդ դարի կեսերը: Թաթարների նկատմամբ խտրական քաղաքականությունը գոյություն ուներ Ռոմանովների դինաստիայի ողջ ընթացքում և սկսեց արտացոլվել բնակչության թվի նվազման մեջ: Մշակութային ահաբեկումը՝ հուշարձանների և մզկիթների ոչնչացմամբ, հարկադիր վերաբնակեցմամբ և բռնությամբ, շարունակվեց մինչև 20-րդ դար: Թաթար գյուղացիությունը ճորտացվեց 1796 թվականից հետո, մինչև 1861 թվականը, երբ հողատերերի ճորտատիրական կարգը փոխարինվեց տնտեսական ճորտատիրական կարգով: Ղրիմի Ռուսական կայսրությանը միանալուց հետո առաջին 100 տարիների ընթացքում մարդահամարի հաշվարկները ցույց տվեցին թաթարների ներկայացվածության կտրուկ անկում՝ 87.6%-ից մինչև 35.6%՝ 20-րդ դարի սկզբին: 1820-1860 թվականների միջև Ղրիմ մտադրված կերպով մտցվեցին ռուս, ուկրաինացի, գերմանացի և այլ գաղութարարներ, որի արդյունքում նոսրացավ թաթարական բնակչությունը:
Առաջին համաշխարհային պատերազմը և Ռուսաստանի 1917 թվականի Փետրվարյան հեղափոխությունը հանկարծակի փոփոխություն մտցրին Ղրիմի ճակատագրում։ Քաղաքական հանգամանքների դրամատիկ փոփոխությունը թույլ տվեց մի շարք թաթար ազգայնականների վերադառնալ աքսորից և ստեղծել Ղրիմի թաթարական ազգայնական կուսակցություն, որը պահանջում էր տարածքային ինքնավարություն։ Հետագայում ստեղծվեց Հիմնադիր ժողով՝ իր սեփական կառավարությամբ։ Սա աջակցվեց այդ ժամանակվա Ուկրաինայի ղեկավարության կողմից, բայց բոլշևիկների իշխանության կարճատև գալով, ինքնավարության ձգտումը կարճատև եղավ։ Խորհրդային կառավարությունը արագ փոխարինեց վերջինիս, բայց, իր հերթին, փոխարինվեց գերմանական զորքերի ժամանմամբ, որոնք սկսեցին վտարել բոլշևիկներին։ 1918 թվականին Գերմանիայի պարտությունը Ղրիմը վերադարձրեց Ռուսաստանի վերահսկողության տակ այն ժամանակ, երբ երկիրը քաղաքացիական պատերազմի մեջ էր։ Պատերազմը մեծապես հակադրեց բոլշևիկյան Կարմիր բանակին հակասովետական Սպիտակ բանակի հետ, չնայած իրականում մի քանի լրացուցիչ տարբեր ազգային տարրեր էին ներգրավվել։ Պատերազմի ավարտին Սպիտակ բանակը նահանջեց Ղրիմ, որտեղ իր վերջին դիմադրությունը ցույց տվեց և վերջնականապես պարտվեց 1920 թվականի հոկտեմբերին։.
Քաղաքացիական պատերազմի ավարտին Վլադիմիր Լենինը բախվեց Ռուսական կայսրության փլուզումից բխող ազգային խնդրի հետ։ Տարածքային ամբողջականությունը պահպանելու համար նա պնդում էր ճանաչված ազգայնական հանրապետությունների միության օգտին, որոնցից յուրաքանչյուրն ապահովեր իր ինքնավարությունը, բայց կենտրոնացված իշխանության ներքո՝ ներկայացուցչական կառավարության ներքո, որը երաշխավորում էր նրանց անվտանգությունն ու տնտեսական բարեկեցությունը։ Լենինը նաև գիտակցում էր հին Ռուսական կայսրության մյուս ազգությունների նկատմամբ ռուսական գերակայության բավականին համընդհանուր զգացումը զսպելու անհրաժեշտությունը, քանի որ դա չէր համապատասխանում նրա կողմից առաջ քաշվող կոմունիստական հավասարության նոր գաղափարախոսությանը։ Արդյունքում, 1921 թվականի հոկտեմբերին Ղրիմի Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը (ՀՍՍՀ) դարձավ Ռուսաստանի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետության (ՌՍՖՍՀ) անբաժանելի մասը՝ մի շարք այլ կազմավորումների, այդ թվում՝ Ուկրաինայի ԽՍՀ-ի հետ միասին, որոնք, ըստ էության, կառավարվում էին Մոսկվայից։ Սակայն ռուսական շովինիզմը, որն այդքան խորը արմատներ ուներ անցյալում, շարունակեց մնալ որպես մի գիծ, որը դժվար է զսպել նույնիսկ մինչ օրս։.
Լենինը մահացավ 1924 թվականին, որին հաջորդեց Իոսիֆ Ստալինը, որը կգլխավորի Խորհրդային Միությունը մինչև իր մահը՝ 1953 թվականը։ 1920-ականների վերջին Ստալինը հրաժարվեց հեղափոխության մեջ մարմնավորված հավասարության իդեալից և ստանձնեց այն ռեժիմի բռնապետի դերը, որն այժմ գործում էր որպես վախի տարածող։ 1920-ականների կեսերին Ղրիմի թաթարները կազմում էին թերակղզու բնակչության միայն մեկ քառորդը, քանի որ նոր ռուսների ժամանումը աճել էր՝ կազմելով այդ բնակչության 42.2%-ը։ Ստալինի նոր տնտեսական քաղաքականությունը՝ իր հարկադիր կոլեկտիվացմամբ և հացահատիկի բռնագրավմամբ, 1931-32 թվականներին լայնածավալ սով առաջացրեց Ուկրաինայի և Ղրիմի մեծ մասում, որի հետևանքով միայն թերակղզում զոհվեց 100,000 մարդ։ Ստալինի ահաբեկչությունը շարունակվեց թաթար քաղաքական գործիչների, գիտնականների, լրագրողների և մասնագետների ձերբակալություններով, որոնց հաջորդեցին մահապատիժները կամ Միության հեռավոր շրջաններ աքսորվելը։ 1939 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ Ղրիմի թաթարները կազմում էին բնակչության 19.4%-ը, նրանց մշակույթն ու լեզուն մարգինալացվել էին, իսկ ինքնությունը՝ նսեմացվել ռուսների հետագա ժամանման պատճառով։ Սկսվել էր էթնիկ զտում՝ թաթարների և մի քանի այլ փոքրամասնությունների տեղահանմամբ։.
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Խորհրդային Միության գերմանական ներխուժումը ներառեց Ղրիմի օկուպացիան, որտեղ ձերբակալվեց և սպանվեց 40,000 հրեա։ Ստալինյան բռնաճնշումներին և հալածանքներին դեմ արտահայտվող մոտ 3,500 ղրիմցի թաթարներ միացան գերմանական ուժերին՝ ռուսների դեմ պայքարելու համար։ Երբ ռուսական զորքերը 1944 թվականին վերագրավեցին Ղրիմը, Ստալինը ձեռնարկեց թաթարների նկատմամբ մշակութային ցեղասպանություն՝ գրեթե 240,000 մարդու, հիմնականում կանանց, երեխաների և տարեցների, արտաքսելով հիմնականում Ուզբեկական ԽՍՀ և Կենտրոնական Ասիայի այլ երկրներ։ Հարկադիր աքսորի առաջին 18 ամիսների ընթացքում գրեթե կեսը մահացել էր սթրեսից և զրկանքներից, իսկ մինչև 8,000-ը զոհվել էր տեղափոխման ժամանակ։ 1979 թվականի մարդահամարը ցույց տվեց, որ թաթարական բնակչությունը նվազել էր մինչև 5,422, որը կազմում էր բնակչության ընդամենը 0.2%-ը։ 45 տարվա աքսորից հետո 260,000 թաթար վերադարձավ Ղրիմ՝ Գորբաչովի վերակառուցման ՝ 1980-ականների վերջին։ Ոչ մի փոխհատուցում չառաջարկվեց։ Նախկինում լքված 80,000 տնային տնտեսություններն ու 360,000 ակր հողատարածքն այժմ ուրիշների տիրապետության տակ էին։ Ղրիմի ԻԽՍՀ-ն լուծարվեց 1945 թվականին՝ այլևս ինքնավար պետություն չլինելով, այլ մարզ՝ ՌԽՖՍՀ կազմում գտնվող մեկ այլ վարչական շրջան։
1991 թվականին Ուկրաինան ձեռք բերեց իր անկախությունը որպես ինքնիշխան պետություն, որի մաս էր կազմում Ղրիմը։ Դեկտեմբերին անցկացված հանրաքվեի արդյունքում բնակչության 92%-ը քվեարկեց «օգտին», իսկ Ղրիմի բնակչության 54%-ը, որի կազմը այդ ժամանակ կազմում էին 60%-ը ռուսներ, քվեարկեց նույն օգտին։ 1989-2014 թվականների մարդահամարների միջև ընկած ժամանակահատվածում Ղրիմի բնակչության մեջ թաթարների տոկոսային կազմը 1.6%-ից աճել է մինչև 12.6%։ Նրանք իրավացիորեն ճանաչվել են Ուկրաինայի և Եվրամիության կողմից որպես բնիկ ժողովուրդ, ի տարբերություն ռուսների կողմից «ազգային փոքրամասնության»։.
Ղրիմի փոխանցումը Ուկրաինական ԽՍՀ-ին 1954 թվականին հռչակվեց որպես «ռուս ժողովրդի մեծ եղբայրական սիրո և վստահության Ուկրաինայի նկատմամբ» ճանաչում և նպատակ ուներ մարմնավորել համընդհանուր եղբայրության մարքսիստ-լենինյան պրոլետարական վերաբերմունքը: Այդ ժամանակվա հանգամանքների ավելի ամբողջական պատկերը ցույց է տալիս, որ քաղաքական նպատակահարմարությունը, հնարավոր է, ավելի նշանակալի դեր է խաղացել որոշման կայացման գործում, ինչպես նշվում է Հարվարդի համալսարանի Սառը պատերազմի ուսումնասիրությունների ծրագրի տնօրեն և Դեյվիսի ռուսական և եվրասիական ուսումնասիրությունների կենտրոնի ավագ գիտաշխատող Մարկ Կրամերի ակնարկում: Խրուշչովի իշխանության գալը 1953-54 թվականներին հարթ չէր: Ստալինից հետո իշխանության համար պայքարը այն ժամանակվա Խորհրդային վարչապետ Գեորգի Մալենկովի հետ սպառնում էր նրա նկրտումներին: Հետևաբար, Խրուշչովը ձգտում էր ապահովել կուսակցության ներսում այլ էլիտայի աջակցությունը, այդ թվում՝ Ուկրաինայի կոմունիստական կուսակցության առաջին քարտուղար և Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցության (ԽՄԿԿ) նախագահության անդամ Օլեքսի Կիրիչենկոյի: Ղրիմի հողային փոխանցումը Ուկրաինական ԽՍՀ-ին կապահովեր անհրաժեշտ քաղաքական աջակցությունը: Բացի այդ, այս քայլը, կարծես թե, կբարելավի Ուկրաինայում հանրային կարծիքը Ռուսաստանի նկատմամբ՝ Ղրիմում բնակվող ռուս մեծամասնությանը երկրի ընտրողների թվում ներառելով։.
Ղրիմի հետագա քաղաքական և տնտեսական զարգացման մասին քիչ բան կա ասելու խորհրդային դարաշրջանի մնացած մասի ընթացքում, քանի որ նրա ճակատագիրը կապված էր Ուկրաինական ԽՍՀ-ի և, հնարավոր է, ավելի շատ՝ ԽՍՀՄ մնացած մասի հետ։ Այն կրկին ինքնավար կարգավիճակ ստացավ 1991 թվականին, այժմ՝ Ուկրաինական ԽՍՀ-ի կողմից։ Խորհրդային Միության փլուզումից կարճ ժամանակ անց Ռուսաստանի փոխնախագահ Ալեքսանդր Ռուցկոյը 1992 թվականին արդեն կոչ էր անում Ղրիմի անջատմանը Ուկրաինայից։ Ղրիմի էթնիկ զտումների և ռուսների կողմից դրա աստիճանական օկուպացիայի պտուղները, հիմնականում ռազմական ներկայության ստեղծման միջոցով, սկսեցին ազդեցություն ունենալ ռուսամետ անջատողական առաջնորդ Յուրի Մեշկովի ընտրությամբ, որը 1994 թվականի նախագահական ընտրությունների երկրորդ փուլում ապահովեց ավելի քան 70% ձայն։ Հանրաքվեն գրանցեց 80% հավանություն Ուկրաինայից ավելի մեծ ինքնավարության և ռուս-ուկրաինական կրկնակի քաղաքացիության համար։ Այնուամենայնիվ, Ղրիմի տնտեսությունը տեղափոխվում էր դեպի ավելի մեծ կախվածություն Ուկրաինայից առևտրի համար, քանի որ արտադրված ապրանքների 80%-ը վաճառվում էր այնտեղ։ Մեշկովի նկատմամբ հիասթափությունը և ռուսամետ քաղաքական խմբակցության ներսում քաղաքական բախումները հանգեցրին ղեկավարության խզմանը։ Վերջապես, Ուկրաինայի խորհրդարանը միջամտեց 1995 թվականին և չեղյալ հայտարարեց Ղրիմի սահմանադրությունը՝ վերացնելով նախագահի պաշտոնը։ Ռուսական տրամադրությունները շարունակվեցին, ինչպես և սպասվում էր, 2014 թվականին 2.3 միլիոն բնակչություն ունեցող բնակչության շրջանում, որոնցից 68%-ը ռուսներ էին, 16%-ը՝ ուկրաինացիներ և 13%-ը՝ թաթարներ։.

2014 թվականի Մայդանի հեղափոխությունը Ուկրաինայում հանգեցրեց ռուսամետ նախագահ Վիկտոր Յանուկովիչի պաշտոնանկությանը, ով փախավ Ռուսաստան՝ պաշտպանության համար: Փետրվարի վերջից մինչև մարտի սկիզբը զարմանալիորեն կարճ մի քանի շաբաթվա ընթացքում, անկասկած նախապես պլանավորված եղանակով, ռուսական զորքերը ապահովեցին ամբողջ Ղրիմը, և Ղրիմի Գերագույն խորհուրդը քվեարկությամբ հայտարարեց Ռուսաստանի հետ միացման մասին: Հռչակագրումից հետո 10 օրվա ընթացքում անցկացված հանրաքվեն, ծիծաղելիորեն, առաջարկեց կամ միանալ Ռուսաստանին, կամ վերադառնալ նախկին վիճակին որպես Ուկրաինայի ինքնավար անբաժանելի մաս: Հայտարարվել է 83% մասնակցություն, որից 96.7%-ը՝ Ռուսաստանի հետ միացման օգտին, արդյունք, որը թվում էր անհավանական, հաշվի առնելով, որ բնակչության գրեթե 30%-ը կազմված էր էթնիկ ուկրաինացիներից, թաթարներից և այլ մարգինալացված փոքրամասնություններից: Զարմանալի չէ, որ Ռուսաստանի մարդու իրավունքների խորհրդի արտահոսած զեկույցում նշվում է, որ մասնակցությունը իրականում կազմել է 30%, և միայն կեսն է քվեարկել Ռուսաստանին միանալու օգտին: Ավելին, ճանաչված միջազգային մարմնի կողմից հավաստագրումը հաշվի առնելի չէր, ուստի աշխարհի մեծ մասի կողմից այս իրադարձությունը դիտվեց որպես կեղծիք:.
Սակայն կասկածելի արդյունքը չէր մտահոգում ռուս բնակչությանը, որը, կարծես, ոգևորված էր այն տարածքի վերադարձման գաղափարով, որը նրանք համարում էին իրենցը՝ չնայած իրենց կողմից ստեղծված կասկածելի անցյալին: Ազգային սահմանների և պատշաճ կերպով ընտրված պետությունների ինքնիշխանության պահպանումը, որոնք ամրագրված են ՄԱԿ-ի կանոնադրության, Հելսինկյան ակտի, Ալմաթիի համաձայնագրի, Բուդապեշտի հուշագրի և, մասնավորապես, Ուկրաինայի հետ բարեկամության, համագործակցության և գործընկերության մասին պայմանագրում, քաղաքակիրթ աշխարհում բավարար պաշտպանություն կլիներ այստեղ կատարված նման ակնհայտ խախտումներից, բայց այդ համաձայնագրերը նման բան չէին առաջարկում: Այս ամենը ցույց է տալիս, որ Ռուսաստանը այն ազգն է, որի վստահությանը չի կարելի հույս դնել:.
Ղրիմի նկատմամբ իրականացված չարաշահումների երկար պատմությունը, որը կապված է ամբողջ Ուկրաինան, մասնավորապես նրա արևելյան շրջանը, շուտով կավարտվի։ Ռուսաստանի կողմից զենքի և անձնակազմի շարունակական կորուստները, որոնք շարունակում են աճել, մատակարարումների և պահեստամասերի պահպանման դժվարությունները, ինչպես նաև պատժամիջոցների և ակտիվների անհրաժեշտ բռնագրավման պատճառով անխուսափելի տնտեսական փլուզումը լավ նախանշան չեն այդքան մեկուսացված երկրի համար։ Ավելի վատն այն է, որ երիտասարդ սերնդի այն ներկայացուցիչների վստահության կորուստը, ովքեր հասկանում են նրա ապատեղեկատվական հռետորաբանությունը և լքում են իրենց երկիրը՝ ապագա վերականգնելու համար, որտեղ նրանք ազատ կլինեն իրենց միտքը գործադրել այլուր, կխաթարի նրա հասարակությունը։ Ղրիմի ճակատագիրը, ի վերջո, անկախ նրա ժողովրդագրական կազմից, կախված կլինի նրանից, թե որտեղ է այն տեսնելու իր ապագան։ Ռուսաստանը դեռևս չի տեսնում իր անկման պարույրի վերջնակետը և նաև դատարանի առաջ կկանգնի իր կողմից առաջացրած ահաբեկչության համար։.
Հեղինակային իրավունք @Kost Elisevich, MD, PhD 2022: Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: Այս բովանդակության ցանկացած անօրինական վերարտադրություն կհանգեցնի անհապաղ իրավական գործողությունների:.
Շնորհակալություն պատմական տեսանկյունից։ Այնքան շատ բան չգիտեի, որքա՜ն շատ բան սովորեցի։