ترس در یک جامعه اقتدارگرا، نوعی جاذبه ظریف دارد. این ترس، افراد آسیبپذیر را به وضعیتی سوق میدهد که در آن، در ازای حفظ جان، ستایش و تمجید از عامل ترس به آنها داده میشود. ارتباط با رهبر به معنای یافتن امنیت و آسایش در شرایط زندگی خود است. علاوه بر این، جستجوی محبت بیشتر از سوی رهبر، به معنای ابراز وفاداری خود نسبت به دیگران است.
ما با کیش شخصیت آشنا شدهایم ، وسیلهای که از طریق آن تصویری قهرمانانه از یک رهبر به شیوهای ساخته میشود که قدرت، میهنپرستی و آرمان یک ملت را به نمایش میگذارد. از نظر تاریخی، قدرت در فرهنگ روسیه به عنوان توانایی القای ترس در نظر گرفته شده است. کیش استالین و کیشی که در رژیم فعلی روسیه در طول دهه گذشته و بیشتر وجود داشته است، چنین بود. این کیش به ویژه بر کسانی که به قدرت مرکزی نزدیک هستند تأثیر میگذارد، اما گاهی اوقات در میان مردم چنان نفوذ میکند که پوچترین اعلامیههای رژیم به عنوان حکم قطعی تلقی میشوند و بدون چالش باقی میمانند. یک رسانه دولتی متعهد و وابسته در نمایشی از اطلاعات نادرست، تعصب و دروغگویی آشکار شرکت میکند که تلاش میکند مفهوم درستکاری را در یک جامعه معیوب تقویت کند.
اقتدارگرایی منحصر به روسیه نیست. این پدیده در تمام دورانی که روسیه خود را به عنوان یک ملت تحت رهبری تزارها تثبیت کرد، وجود داشته است. این امر در سلسله ۳۰۰ ساله رومانوف به اوج خود رسید که با اعدام خانواده حاکم توسط بلشویکها در سال ۱۹۱۸ خاتمه یافت. انقلاب روسیه آرمانهای برابری اجتماعی را به همراه داشت که امید یک ملت جدید بود. بازسازی این ملت جدید پس از جنگ داخلی روسیه (۱۹۱۷-۱۹۲۲) آغاز شد، اما به سرعت از هدف مورد نظر خود دور ماند. امپراتوری روسیه که پیش از انقلاب وجود داشت، تحت رهبری ولادیمیر لنین در اتحادیه جمهوریهای سوسیالیستی شوروی (اتحاد جماهیر شوروی) بازسازی شد. مرگ او، در سن ۵۳ سالگی، در سال ۱۹۲۴، زمینه را برای به قدرت رسیدن جوزف استالین به عنوان رهبر فراهم کرد. به گفته مورخ، سرگی یکلچیک در کتابش با عنوان «اوکراین تولد یک ملت مدرن»، دوران حکومت استالین به «افسانه انقلاب» پایان داد و «امتیازات طبقه جدیدی از رؤسا، نسلی متزلزل و بدبین از بوروکراتهای دمدمی مزاج که وفاداری خود را مدیون ارباب اعظم در کرملین بودند، تثبیت کرد.»
استالین که به خاطر ارتکاب جنایات به نام خود در طول انقلاب و جنگ داخلی شناخته شده بود (رابرت سرویس. استالین: یک زندگینامه. ۲۰۰۴. شابک ۹۷۸-۰-۳۳۰-۴۱۹۱۳-۰؛ سیمون سباگ مونتهفیوره. استالین: دادگاه تزار سرخ، انتشارات کنوپف، ۲۰۰۴ شابک ۱-۴۰۰۰-۴۲۳۰-۵)، اکنون علاوه بر ترور آشکار، به پیگرد قضایی و اعدام رقبای خود با انگیزههای سیاسی نیز مشغول بود. وحشیگری استالین نه تنها در رژیم او، بلکه توسط همه کسانی که در قلمرو او ساکن بودند، شناخته شد. یک فرقه از ترس رواج یافت. قحطی نسلکشی اوکراین، هولودومور (۱۹۳۲-۱۹۳۳)، توسط او به دلیل سیاست کشاورزیای به وجود آمد که زمینهای کشاورزی را اشتراکی کرد، زمینداران را مجرم شناخت و به ویژه غلات اوکراین را برای تغذیه شهرهای روسیه دزدید. بدین ترتیب، موفقیتهای ظاهری اقتصاد شوروی میتوانست به روزنامهنگاران غربی که مجبور به اقامت در این شهرها بودند، نشان داده شود. این روش استالین برای ایجاد رعب و وحشت در یک ملت سرکش با تضعیف آن به منظور تسلیم بود.
طبق تخمینهای محافظهکارانه، این فاجعه منجر به مرگ بیش از ۵ میلیون اوکراینی و تبعید بیش از ۳۰۰۰۰۰ نفر به مناطق دورافتاده اتحاد جماهیر شوروی شد. علیرغم گزارشهای همزمان مالکوم ماگریج (منچستر گاردین) و ویلیام هنری چمبرلین (کریستین ساینس مانیتور) از آنچه واقعاً اتفاق افتاده بود، انکارهای روسیه برای چندین دهه پس از آن، این موضوع را تحت الشعاع قرار داد. تنها زمانی که روحیه گلاسنوست یا «باز بودن» در سالهای گورباچف (۱۹۸۵ تا ۱۹۹۱) امکان تحقیق مناسب را فراهم کرد، داستان به طور کامل روایت شد. جلسات استماع کمیته کنگره ایالات متحده در سال ۱۹۸۶ نیز به این امر دامن زد. به همین ترتیب، یک اثر علمی از رابرت کانکوئست («برداشت غم») که در سال ۱۹۸۶ منتشر شد، با شرح جزئیات جنایات انجام شده، به انکارگرایی روسیه پایان داد.
دهه ۱۹۳۰ هنوز به پایان نرسیده بود که استالینِ پارانوئید، «پاکسازی بزرگ» یا بهتر است بگوییم «ترور بزرگ» (۱۹۳۶-۱۹۳۸) را آغاز کرد که در آن خود را از شر مخالفان واقعی یا فرضی خود و هر کسی که تصور میشد ممکن است اقتدار او را تضعیف کند، خلاص کرد. در مجموع، این امر منجر به مرگ یک میلیون نفر یا بیشتر شد. بسیاری از این جنایات در اوکراین با هدف قرار دادن رهبران نظامی، روشنفکران و چهرههای سیاسی انجام شد. حداقل ۲۹ گور دسته جمعی در اودسا شناسایی شد که در آنها بیش از ۸۰۰۰ جسد شناسایی شد. تعداد بیشتری در وینیتسیا کشفکه شامل ۱۱۰۰۰ جسد میشد.
بزرگترین گور دسته جمعی در اوکراین در بیکیونیا، منطقهای در کیف، کشف شد که تخمین زده میشود بیش از ۱۰۰۰۰۰ جسد در آن وجود داشته باشد. قربانیان ترکیبی از کسانی بودند که تسلیم حکومت وحشت استالین شدند و زندانیان محلی که بدون محاکمه توسط نیروهای شوروی در حال عقبنشینی در زمان حمله نازیها به اوکراین در سال ۱۹۴۱ به طور دسته جمعی اعدام شده بودند. شورویها بعداً این جنایت را کار نازیها دانستند و آن را بر روی بنای یادبودی که به عنوان یادبود ساخته شده بود، حک کردند. یک کمیسیون دولتی که در دسامبر ۱۹۸۸ توسط شورای وزیران جمهوری سوسیالیستی شوروی اوکراین (SSR) تشکیل شد، تعداد زیادی از این قربانیان را نبش قبر کرد و شهادت بیش از ۲۰۰ شاهد عینی را به دست آورد. آنها تأیید کردند که اعدامها در واقع توسط عناصر استالینیست، از جمله پلیس مخفی رژیم، NKVD، انجام شده است. کتیبه یادبود مربوط به مسئولان این جنایت نیز به NKVD نسبت داده شد. به این تراژدی باید تعداد افراد محکوم به دروغ و خانوادههایشان را که به مناطق سختتر دیگر اتحاد جماهیر شوروی تبعید شدند تا سالهای خود را در آنجا بگذرانند و هرگز به خانه بازنگردند، اضافه کرد.
استالین بلافاصله قبل از شروع جنگ جهانی دوم، طبق توافق پیمان عدم تجاوز مولوتوف-ریبنتروپ (۱۹۳۹)، با آلمان نازی متحد شد. سپس روسیه در حمله به لهستانِ همسایه شرکت کرد و اندکی پس از آنکه نازیها حمله خود را از غرب آغاز کردند، بخش بزرگی از خاک شرقی خود را تصرف کرد. در اینجا، جنایات با یک سری اعدامهای دسته جمعی ۲۲۰۰۰ افسر نظامی لهستانی و اعضای برجسته جامعه لهستان، از جمله دانشگاهیان، متخصصان و رهبران سیاسی که توسط شوروی در سال ۱۹۴۰ طراحی شده بود، ادامه یافت. این جنایات اکنون به طور کلی به عنوان قتل عام کاتین شناخته میشوند. روسها تا نوامبر ۲۰۱۰ که دومای آنها سرانجام مسئولیت را پذیرفت و اعلامیهای در این باره صادر کرد، مسئولیت این امر را انکار میکردند. با این حال، اطلاعات نادرست و انتشار دروغ قدیمی شوروی در داخل کشور غالب است و دادگاهها در این مورد سکوت کردهاند.
میراث وحشیگری تحت الشعاع تحولات ناشی از حمله نازیها به اتحاد جماهیر شوروی و مبارزه خشونتآمیز پس از آن قرار گرفت. تبلیغات شوروی این جنگ را به عنوان جنگ بزرگ میهنی به رهبری روسها ترسیم میکرد و در آن استالین اکنون به عنوان رهبر قهرمان مورد نیاز عصر جدید به تصویر کشیده میشد. با این حال، خاطره وحشت دهه ۱۹۳۰ به ویژه در میان افراد درون رژیم، تا زمان مرگ استالین، در سن ۷۴ سالگی، در سال ۱۹۵۳، باقی ماند. نیکیتا خروشچف به عنوان دبیر اول حزب کمونیست جانشین او شد و سرانجام استالین را به خاطر جنایات متعددش و «کیش شخصیت» که ایجاد کرده بود، محکوم کرد. این امر به شیوه گزارشی از خروشچف به کنگره بیستمحزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۵۶ صورت گرفت. جنگ سرد در این زمان به خوبی تثبیت شده بود و تا فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱ ادامه یافت.
در آشفتگی سیاسی و اقتصادی که پس از آن رخ داد، دولت جدید تحت رهبری بوریس یلتسین در سال ۱۹۹۱ با فساد دست و پنجه نرم میکرد. عناصر جنایتکار در جامعه روسیه با مأموران محروم پلیس مخفی و همچنین چهرههای برجسته مرتبط با رهبری مرکزی در هم آمیخته بودند. این افراد به دنبال کسب منافع قابل توجه از شتاب برای خصوصیسازی صنعت و امور مالی بودند. این شرایط همچنان بر سازوکار عملکرد دولت تأثیر میگذاشت. در چنین فضایی بود که یک بوروکرات بیچهره به نام ولادیمیر پوتین وارد صحنه سیاسی شد، ابتدا در دولت آناتولی سوبچاک، شهردار وقت سن پترزبورگ. پس از آن، او به عنوان رابط عمومی اداره مدیریت املاک ریاست جمهوری و پس از آن به عنوان معاون رئیس دفتر در نهاد ریاست جمهوری وارد کرملین شد. کتابهای «خانه ترامپ، خانه پوتین»، «مرد بدون چهره» نوشته ماشا گسن، «پوتین» نوشته فیلیپ شورت، «آقای پوتین: عامل درون کرملین (ژئوپلیتیک در قرن بیست و یکم) » نوشته فیونا هیل و کلیفورد گادی و «ظهور و سلطنت ولادیمیر پوتین» نوشته استیون لی مایرز تشریح شده است.
زمانی که پوتین کنترل سرویس امنیت فدرال (FSB) که به تازگی تغییر نام داده بود و جانشین کا گ ب شده بود را به دست گرفت، شروع به دستکاری وقایع روز به نفع خود کرد. او از منابع موجود خود برای انجام اقداماتی استفاده کرد که در نهایت به ریاست جمهوری او که توسط یلتسین در آغاز هزاره به او تحویل داده شده بود، منجر شد. به نظر میرسد قابل توجهترین این اقدامات، سازماندهی بمبگذاری در ساختمانهای آپارتمانی بود که منجر به اتهامات تروریسم چچنی و به نوبه خود، حمله پوتین به چچن در سال ۱۹۹۹ را توجیه کرد. دو مورد از چهار بمبگذاری، ساختمانهای آپارتمانی مسکو را درگیر کرد و در مجموع، ۳۰۰ نفر کشته شدند. این وقایع هم در کتاب «انفجار روسیه: نقشه مخفی برای بازگرداندن ترور کا گ ب» نوشته یوری فلشتینسکی و الکساندر لیتویننکو و هم در کتاب «دزدسالاری پوتین» نوشته کارن داویشا شرح داده شده است. ترور لیتویننکو با ماده رادیواکتیو پولونیوم-۲۱۰ در انگلستان توسط ماموران روسی در سال ۲۰۰۶، مدت کوتاهی پس از افشای ارتباطات پوتین با دنیای زیرزمینی تبهکاران،
جنگ چچن ( ۱۹۹۹-۲۰۰۰) عزم پوتین را برای غلبه بر آنچه که به عنوان تهدیدی ملموس برای خود روسیه تلقی میشد، به روسیه نشان داد و زمینه ظهور شخصیتی را فراهم کرد که در زمان رسیدن به ریاست جمهوری عملاً برای کشور ناشناخته بود. پوتین از طریق فرآیند جذب سرویس امنیت فدرال روسیه (FSB) در یک سیستم دولتی که از قبل توسط عناصر جنایتکار فاسد شده بود، طبقه الیگارشی وابسته خود را که از طریق فرآیند خصوصیسازی مداوم ثروتمند شده بودند، تسهیل کرد. اکنون کنترل بر بخش عمدهای از اقتصاد روسیه علاوه بر امنیت خود پوتین متمرکز شده بود. قرار بود همه چیز به او وابسته شود، نه برخلاف آنچه برای استالین اتفاق افتاده بود.
با این حال، یک تفاوت قابل توجه، حمایت پوتین از احیای کلیسای ارتدکس روسیه (ROC) به عنوان عاملی در زندگی روسیه بود. کلیسای ارتدکس روسیه که زمانی توسط رژیم شوروی به عنوان امری بیربط با زندگی مردم روسیه کنار گذاشته شده بود، به عنوان یک جنبه بنیادی از تاریخ روسیه و حس ملیگرایی دوباره احیا شد. اما یک تغییر وجود داشت. کلیسای ارتدکس روسیه به جای از سرگیری نقش خود در ترویج ایمان مسیحی در حمایت از آرمانهایش، به خود اجازه داده است که به ابزاری سیاسی برای حمایت از بدترین جنایات رژیم پوتین تبدیل شود و به یکی دیگر از وابستگیهای آن تبدیل شود. پیوند یک ایمان عمیق، حس ملیگرایی و سرنوشت همراه با ایجاد یک رهبر قوی و ترسناک در پوتین، یک فرقه شخصیتی دیگر را در اخلاق روسی ایجاد کرده است. لفاظیهای خصمانه به این روایت دامن میزند. علیرغم اینکه سرنوشت چقدر گمراهکننده است، به نظر میرسد نیت مهم است.
یکی از نمونههای بارزترِ وسعتِ لفاظیهایی که از زبان فرقهگرایی حمایت میکنند، ترویج اخیر شیطانپرستی توسط دیمیتری مدودف، معاون فعلی شورای امنیت روسیه و رئیس جمهور سابق روسیه (2008-2012) است. او در سخنرانی اخیرخود به «معتادان دیوانه نازی» در اوکراین و لزوم «متوقف کردن حاکم عالی جهنم» اشاره میکند که شاید به نقش ایالات متحده و متحدان غربیاش در حمایت از اوکراین اشاره داشته باشد. به عبارت ساده، این نبرد خیر در مقابل شر است و تأکید بر این مفهوم است که رژیم پوتین تنها تأمینکننده حقیقت است و همه چیز دیگر «دروغهای پیچیده» هستند.
اینجا دیگر آن نصیحت ولتر که «کسانی که میتوانند شما را به باور کردن پوچیها وادارند، میتوانند شما را به ارتکاب فجایع وادارند» چندان واضح نیست. به نظر میرسد که میتوان یک ملت را زمانی به ارتکاب فجایع واداشت که به یک آیین متعهد شده باشد و زمانی که به پوچیها اعتقاد پیدا کرده باشد، به یک آیین متعهد شده باشد.
سلسله قتلهایی که رقبای سیاسی، روزنامهنگاران، فعالان، مقامات دولتی و الیگارشهایی را که مشروعیت پوتین یا رژیم او را زیر سوال بردهاند، هدف قرار داده، نتوانسته مخالفان را ساکت کند. با این حال، پوتین در ایجاد و حفظ یک رژیم اقتدارگرای مبتنی بر ترس موفق بوده است که همچنان بر جامعه روسیه تسلط دارد و روایتی را ارائه میدهد که علیرغم پایههای آشکار کاستیهای جنایی، حس سرنوشت ملی را در خود جای داده است. به این ترتیب، یک بار دیگر، یک رهبر پارانوئید فرقهای را ایجاد کرده است که به دنبال تداوم این تصور است که این به تنهایی آینده کشور را تضمین میکند، اما هیچ چیز نمیتواند از حقیقت دورتر باشد.
حق نشر برای @Kost Elisevich, MD, PhD 2022 محفوظ است. هرگونه کپیبرداری غیرقانونی از این محتوا منجر به اقدام قانونی فوری خواهد شد.
وای. یک بار دیگه، ممنونم.