Η Περιφέρεια Καλίνινγκραντ – Ώρα για Αποσύνδεση;

Μια ιδιόμορφη περιοχή της Βαλτικής - η Περιφέρεια του Καλίνινγκραντ («oblast» αναφέρεται σε μια διοικητική περιοχή στη Ρωσία) - βρίσκεται απομονωμένη, αποκομμένη από την ίδια τη Ρωσική Ομοσπονδία και χωρισμένη από αυτήν από τη Λιθουανία στα βορειοανατολικά και την Πολωνία στα νοτιοδυτικά, και οι δύο μέλη του Οργανισμού Βορειοατλαντικού Συμφώνου (ΝΑΤΟ). Ως εκ τούτου, είναι ένας θύλακας, έκτασης 5.800 μιλίων2 (15.100 km2), με θέα στη Βαλτική Θάλασσα στα βορειοδυτικά. Η Λιθουανία και η Πολωνία μοιράζονται σύνορα, μήκους 64 μιλίων στην αντίθετη πλευρά, που ολοκληρώνουν τον περίβολο της Περιφέρειας του Καλίνινγκραντ στα νοτιοανατολικά, χωρίζοντάς την από τη Λευκορωσία, έναν στενό σύμμαχο της Ρωσίας. Αυτά τα πολωνολιθουανικά σύνορα ορίζονται διαφορετικά από τον προβληματικό Διάδρομο Σουβάλκι , ο οποίος έχει προταθεί ως μια «εξωεδαφική» διαδρομή για την εμπορία αγαθών και υλικών με τη Ρωσία.

Περιφέρεια Καλίνινγκραντ, που βρίσκεται στις ακτές της Βαλτικής Θάλασσας. Πίστωση: PeterHermesFurian

Αυτό που καθιστά ενδιαφέρον αυτό το συγκεκριμένο σύνορο είναι το αποτέλεσμα της εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία. Σε απάντηση στην παραβίαση του διεθνούς δικαίου, η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ), στην οποία ανήκει η Λιθουανία, επέβαλε κυρώσεις που οδήγησαν την ίδια τη Λιθουανία να κλείσει τα σύνορά της σε ορισμένα αγαθά που διακινούνται από τη Ρωσία ή στη μεταφορά υλικού που ορίζεται διαφορετικά. Με το τυπικό αυτοδικαιούμενο σενάριο αγανάκτησης, η Ρωσία απείλησε τη Λιθουανία με αντίποινα, τα οποία προφανώς δεν έχουν ακόμη διατυπωθεί. Ωστόσο, αυτό δεν είναι κάτι περισσότερο, καθώς η Περιφέρεια του Καλίνινγκραντ τυχαίνει να έχει στρατηγική στρατιωτική σημασία για τη Ρωσία. Παρέχει το μόνο χειμερινό λιμάνι χωρίς πάγους για το ρωσικό ναυτικό στη Βαλτική Θάλασσα, δηλαδή μέχρι η κλιματική αλλαγή να ασκήσει την επιρροή της στο θέμα.

Μια απογραφή του 2021 κατέγραψε πληθυσμό 1.029.966 κατοίκων, μια μείωση από τους 1.165.000 που είχαν καταγραφεί σε μια απογραφή του 1950, οι οποίοι, εκείνη την εποχή, ήταν μόνο οι μισοί από τον αριθμό στην ίδια περιοχή όταν ήταν μέρος της Γερμανίας πριν από το ξέσπασμα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου (Β' Παγκόσμιου Πολέμου). Η μεγάλη πόλη της, το Καλίνινγκραντ, πρώην Κένιγκσμπεργκ, έχει δείξει αξιοσημείωτη μείωση του ρυθμού ανάπτυξης από την κορύφωσή του τη δεκαετία του 1960, όταν ο μέσος όρος ήταν 3,60%, σε 0,41% το 2023. Η θλιβερή ιστορία που κρύβεται πίσω από την τραγωδία της Περιφέρειας του Καλίνινγκραντ ξεκινά μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο με τη Διάσκεψη του Πότσνταμ τον Ιούλιο του 1945, όταν οι ηγέτες των Συμμάχων παραχώρησαν αυτό που τότε ήταν το Κένιγκσμπεργκ, η πρωτεύουσα της Ανατολικής Πρωσίας, και τα γειτονικά εδάφη της στον διοικητικό έλεγχο της Σοβιετικής Ρωσίας.

Η απόφαση σχετικά με την τελική διάθεση της περιοχής επρόκειτο να ληφθεί εν αναμονή της αξιολόγησης των συνόρων από ειδικούς και της επακόλουθης απόφασης από την Τελική Συμφωνία σε σχέση με τη Γερμανία, η οποία δεν πραγματοποιήθηκε μέχρι τον Σεπτέμβριο του 1990. Στην τελευταία, επιτράπηκε η επανένωση της Δυτικής και της Ανατολικής Γερμανίας, με εξαίρεση την Ανατολική Πρωσία μεταξύ άλλων ανατολικογερμανικών εδαφών. Τα σύνορα της Γερμανίας με την Πολωνία θα παρέμεναν όπως είχαν ήδη συμφωνηθεί. Είναι σημαντικό ότι δεν έγινε καμία διατύπωση για την επιβεβαίωση του δικαιώματος προσάρτησης αυτού που τώρα έγινε η Περιφέρεια του Καλίνινγκραντ στη Ρωσία. Ομοίως, η προηγούμενη Πράξη Στρατιωτικής Παράδοσης που αναφερόταν στην άνευ όρων παράδοση όλων των γερμανικών δυνάμεων στους Συμμάχους, η οποία υπογράφηκε τον Μάιο του 1945, διαβεβαίωνε ότι κανένα κατεχόμενο γερμανικό έδαφος δεν θα προσαρτούνταν αυτόματα από τους νικητές.

Ιστορικά, υπάρχουν αρκετά παραδείγματα τέτοιου προηγούμενου που αρνείται το δικαίωμα προσάρτησης, έτσι ώστε, βάσει του διεθνούς δικαίου, να μην υπάρχουν πολλά επιχειρήματα που να υποστηρίζουν την αξίωση της Ρωσίας επί της περιοχής που έχει «διοικήσει» αποκλειστικά για δικό της όφελος. Οι Ρώσοι έχουν παραμείνει μάλλον σιωπηλοί επί του θέματος και τώρα θα διεκδικούσαν το δικαίωμα παρατεταμένης κατοχής της περιοχής ως κατάλληλη απάντηση σε οποιαδήποτε τρέχουσα αντίρρηση. Αλλά τότε, πώς μια παράνομη αξίωση εξαρχής δικαιολογεί μια νόμιμη αξίωση σε μεταγενέστερη ημερομηνία; Επιπλέον, πώς δεν θα μπορούσε αυτή η κατάσταση να εξεταστεί σε ένα ευρύτερο πλαίσιο μεγαλύτερης σημασίας που έχει να κάνει με το προηγούμενο στον τομέα της διεθνούς νομολογίας και το δικαίωμα προηγούμενης κατοίκησης; Περισσότερα για αυτό αργότερα.

Πίστωση: PeterHermesFurian

Πώς συνέβη όλο αυτό; Η ρωσική προέλαση κατά της Γερμανίας από τα ανατολικά το 1944, καθώς ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος ακολουθούσε την αναπόφευκτη πορεία της. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την στρατιωτική κατοχή της Ανατολικής Ευρώπης, συμπεριλαμβανομένης της περιοχής της Ανατολικής Πρωσίας, τότε μέρους της Γερμανίας, με πρωτεύουσά της, το Κένιγκσμπεργκ. Ο Ιωσήφ Στάλιν είχε ήδη εκδηλώσει το ενδιαφέρον του για την απόκτηση της πόλης και της περιοχής που την περιβάλλει, λόγω της στρατηγικής της αξίας ως ναυτικού λιμένα με πρόσβαση στη Βαλτική Θάλασσα όλο το χρόνο. Είναι ενδιαφέρον ότι τόνισε την ανάγκη για εκδίκηση από το έθνος που είχε διαπράξει τον πόλεμο κατά της Ρωσίας. Η εισβολή είχε προκαλέσει σημαντικές απώλειες ζωών εντός της Ρωσίας και, μάλιστα, σε ένα μεγάλο μέρος του δυτικού τμήματος της Ένωσης Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών (ΕΣΣΔ). Μεγάλο μέρος του τελευταίου μπορεί ίσως να αποδοθεί στην έλλειψη αμυντικής ετοιμότητας του Στάλιν και στην ανίκανη διαχείριση από τον στρατό του όσον αφορά τη διεξαγωγή του πολέμου στο ανατολικό μέτωπο. Ίσως η πιο κραυγαλέα ήταν η υποστήριξή του προς τη ναζιστική Γερμανία κατά το ξέσπασμα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, η οποία κωδικοποιήθηκε στο Σύμφωνο Μη Επίθεσης Μολότοφ-Ρίμπεντροπ του 1939, και ακολουθήθηκε από την εισβολή της Ρωσίας στην Πολωνία και τη Ρουμανία από τα ανατολικά.

Μόλις ο διοικητικός έλεγχος του Κένιγκσμπεργκ και της γύρω περιοχής, που τότε ονομαζόταν «Μικρά Λιθουανία», παραδόθηκε στους Ρώσους, ο Στάλιν δεν έχασε χρόνο για να το μετατρέψει στον ρωσικό θύλακα που σκόπευε να είναι. Αυτό ξεκίνησε στην πραγματικότητα πριν από το τέλος του πολέμου, όταν, χωρίς κανέναν στρατηγικά δικαιολογημένο λόγο, οι Ρώσοι συνέχισαν την καταστροφή της πόλης από ξηράς. Ο Ράντεκ Σικόρσκι, πρώην Υπουργός Εξωτερικών της Πολωνίας και νυν μέλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, περιέγραψε καλύτερα την θηριωδία στο σωστό της πλαίσιο: «επτά αιώνες ιστορίας έγιναν καπνός σε μια εβδομάδα βομβαρδισμών...» και, «μέχρι τότε, η απόφαση να εξαλειφθεί η Ανατολική Πρωσία και να παραχωρηθεί το Κένιγκσμπεργκ στη Σοβιετική Ένωση είχε ήδη ληφθεί».

Αρκετές εκατοντάδες χιλιάδες Γερμανοί και Λιθουανοί, όσοι δεν είχαν εγκαταλείψει τη ρωσική επίθεση, πέθαναν στη συνέχεια από πείνα, στερήσεις και ασθένειες ή απελάθηκαν στη Σιβηρία, όπου είχαν σχεδόν το ίδιο τέλος. Άλλοι απλώς απελάθηκαν στη Γερμανία. Συνολικά, πάνω από ένα εκατομμύριο αρχικοί κάτοικοι θα αντικατασταθούν στη συνέχεια από ανθρώπους που μεταφέρθηκαν από τη βόρεια και κεντρική Ρωσία, ξεκινώντας τη διαδικασία εκρωσισμού της περιοχής. Αυτό ήταν, ιστορικά, ένα καλά εφαρμοσμένο μοτίβο κυριαρχίας σε διεκδικούμενα εδάφη εντός της Ρωσικής Αυτοκρατορίας του 18ουκαι 19ουαιώνα και από τη Σοβιετική Ρωσία για μεγάλο μέρος του 20ούαιώνα . Αξιοσημείωτα παραδείγματα τέτοιων πολιτικών περιλαμβάνουν τον εκρωσισμό της ανατολικής Ουκρανίας και, ίσως, σε καλύτερη σύγκριση με την οξύτητά του, τη γενοκτονία του ταταρικού πληθυσμού της Κριμαίας.

Η σκόπιμη ανατροπή και η ολοκληρωτική εξάλειψη του περιφερειακού πολιτισμού, της γλώσσας και τελικά της κληρονομιάς της περιοχής πήρε πολλές μορφές. Τα γερμανικά ονόματα πόλεων, κωμοπόλεων, δρόμων και θεσμών, συμπεριλαμβανομένων των τοπωνυμίων, άλλαξαν σε ρωσικές εκδοχές. Με αυτόν τον τρόπο, το Κένιγκσμπεργκ έγινε Καλίνινγκραντ, που πήρε το όνομά του από έναν παλιό Μπολσεβίκο επαναστάτη, τον Μιχαήλ Καλίνιν, ο οποίος έγινε Πρόεδρος της Κεντρικής Εκτελεστικής Επιτροπής της Σοβιετικής Ένωσης και ο οποίος πέθανε βολικά το 1946, όταν έπρεπε να επιλεγεί ένας κατάλληλος συνονόματος για αυτό που οι Ρώσοι θεωρούσαν ότι ήταν η νεοαποκτηθείσα περιοχή τους. Η καταστροφή από προηγούμενους συμμαχικούς αεροπορικούς βομβαρδισμούς και επακόλουθο ρωσικό πυροβολικό των υποδομών της πόλης κατά τον τελευταίο μήνα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου ενισχύθηκε από προσπάθειες ανοικοδόμησης που ισοπέδωσαν πλέον πολλά από όσα είχαν απομείνει. Το πολύχρωμο αστικό τοπίο της πόλης αντικαταστάθηκε από γκρίζο σκυρόδεμα σοβιετικής εποχής, χαρακτηριστικό της ρωσικής έμφασης εκείνη την εποχή σε μεγάλα, σπηλαιώδη και κυρίαρχα κυβερνητικά κτίρια, εκτεταμένα συγκροτήματα διαμερισμάτων και βιομηχανία.

Καλίνινγκραντ, Ρωσία. Πίστωση: Άλεξ Ποτέμκιν

Λίγο αργότερα ακολούθησε έντονη στρατιωτική παρουσία με την άφιξη μιας μεγάλης ναυτικής εγκατάστασης για να επωφεληθεί από το λιμάνι στο Μπαλτίσκ. Οι Ρώσοι, πιο πρόσφατα, ανέπτυξαν χερσαία συστήματα βαλλιστικών πυραύλων μικρής εμβέλειας Iskander στην περιοχή και το ερώτημα παραμένει τώρα εάν έχει αναπτυχθεί πυρηνική ικανότητα. Η δημιουργία μιας τέτοιας στρατιωτικής παρουσίας στη δυτικότερη περιοχή της Ρωσικής Ομοσπονδίας έχει καταστήσει την Περιφέρεια του Καλίνινγκραντ μια δικαιολογημένη στρατηγική τοποθεσία-στόχο σε ένα ευρωπαϊκό θέατρο δράσης σε περίπτωση που η Ρωσία απειλήσει τώρα τα γειτονικά έθνη, όπως είναι πιθανό να κάνει σήμερα.

Έχουν περάσει σχεδόν οκτώ δεκαετίες από τη λήξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου και την ανάληψη της «διοικητικής» εξουσίας από τη Σοβιετική Ένωση της σημερινής Περιφέρειας του Καλίνινγκραντ, αλλά μόνο 33 χρόνια από την εποχή της Τελικής Συμφωνίας σε σχέση με τη Γερμανία το 1990. Ο συνεχής διοικητικός έλεγχος της περιοχής από τη Ρωσία έχει αναληφθεί επειδή αναγνωρίστηκε ως διάδοχος της ΕΣΣΔ μετά την κατάρρευσή της το 1991. Το ίδιο επιχείρημα επέτρεψε στη Ρωσία να διατηρήσει μια μόνιμη έδρα στο Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ), δίνοντάς της δικαίωμα βέτο σε ζητήματα κρίσιμης παγκόσμιας σημασίας, ιδίως όσον αφορά τη δική της ευθύνη για τις σημερινές φρικαλεότητες στην Ουκρανία. Η νομική εξουσία για αυτήν την απόφαση έχει αμφισβητηθεί, αλλά δεν έχει επιλυθεί πλήρως, αφήνοντας τον ΟΗΕ σε ένα ηθικό δίλημμα δεδομένων των αρκετών παραβιάσεων του διεθνούς δικαίου από τη Ρωσία.

Ομοίως, δεν υπάρχει συμφωνία σχετικά με τη διάρκεια του διοικητικού ελέγχου μιας περιοχής από μια ξένη αρχή ως προς την επακόλουθη προσάρτησή της από την εν λόγω αρχή. Η βρετανική διοίκηση της Κύπρου μετά από 35 χρόνια, για παράδειγμα, έληξε όταν η Συνθήκη της Λωζάνης καθιέρωσε την κυπριακή κυριαρχία το 1923. Το ζήτημα επιβεβαιώθηκε στη συνέχεια από το Μόνιμο Δικαστήριο Διεθνούς Δικαιοσύνης το 1937. Επιπλέον, παρόμοια εξέταση έχει δοθεί στην αξίωση ενός παραδοσιακού πληθυσμού μιας περιοχής όπως στην περίπτωση του οικισμού του Γιβραλτάρ. Εδώ, ένας παλαιότερος ισπανικός πληθυσμός εκτοπίστηκε από τους Βρετανούς το 1704, δεδομένου του στρατηγικού στρατιωτικού πλεονεκτήματος της περιοχής εκείνη την εποχή. Παρά το γεγονός ότι ένα εδαφικό δημοψήφισμα του 1967 που διεξήχθη από τη Βρετανία έδειξε μια έντονα ευνοϊκή ψήφο για τη συνέχιση της βρετανικής εξουσίας, η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ καταδίκασε έντονα την ενέργεια και ζήτησε τη μεταφορά της κυριαρχίας του Γιβραλτάρ πίσω στην Ισπανία.

Ο Raymond Smith, στο άρθρο του του 1992 σχετικά με το καθεστώς της Περιφέρειας του Καλίνινγκραντ, υποστήριξε ότι μια νόμιμη λύση θα ήταν η ίδια η Λιθουανία να αναλάβει το δικαίωμα προσάρτησης αυτού που ιστορικά αναφέρεται ως «μικρή Λιθουανία». Η περιοχή, άλλωστε, γειτνιάζει με τη Λιθουανία και, το πιο σημαντικό, ο πληθυσμός της προηγουμένως κυριαρχούνταν από Λιθουανούς. Με την προηγούμενη συμφωνία της στην Τελική Συμφωνία του 1990, η Γερμανία παραιτήθηκε από τον νόμιμο τίτλο ιδιοκτησίας της περιοχής της Περιφέρειας του Καλίνινγκραντ και ως εκ τούτου, προφανώς, δεν έχει περαιτέρω αξίωση σε αυτήν. Τώρα απομένει στη Λιθουανία να δηλώσει μια προηγούμενη δήλωση που έγινε στη Διακήρυξη του Τίλσιτ του Νοεμβρίου 1918 από το Εθνικό Συμβούλιο της Πρωσικής Λιθουανίας, ότι η ίδια η Λιθουανία θα αναλάβει τα ιστορικά εθνογραφικά της σύνορα και θα συμπεριλάβει τη Μικρή Λιθουανία στην επικράτειά της. Μεγάλο μέρος του λιθουανικού πληθυσμού έχει το δικαίωμα, ακόμη και στη σημερινή γενεαλογική του μορφή, να επιστρέψει στην περιοχή από την οποία απελάθηκε βίαια, σύμφωνα με τη Σύμβαση της Χάγης του 1907 και την επακόλουθη Οικουμενική Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ του 1948.

Οι αποβάθρες στο Καλίνινγκραντ της Ρωσίας, στο λυκόφως. Πίστωση: Άλεξ Ποτέμκιν

Πιο πρόσφατη ανάλυση των δημογραφικών στοιχείων της πόλης του Καλίνινγκραντ έδειξε ότι έχει χάσει τη σχέση της με τη Ρωσία με την πάροδο του χρόνου. Η εναλλαγή αρκετών γενεών στην Περιφέρεια του Καλίνινγκραντ, σε συνδυασμό με τη μειωμένη μετανάστευση από εδάφη εντός της Ρωσίας, έχει οδηγήσει σε μια πιο ομογενοποιημένη κοινωνία με λιγότερους δεσμούς που την εμπνέουν από την καταγωγή της. Μια αυτόχθονη κοινωνία αναπόφευκτα έχει εξελιχθεί, έτσι ώστε μέχρι το 1993, το 97% των κατοίκων να έχει ήδη γεννηθεί στην περιοχή. Η μονολιθική έρπουσα πορεία του ευρωπαϊκού πολιτισμού και τρόπου ζωής που την περιβάλλει έχει επίσης εδραιωθεί, με την πάροδο των δεκαετιών. Βρίσκεται σε έντονη αντίθεση με την καταπιεστική κοινωνία της Ρωσίας που είχε ήδη εδραιωθεί κατά τη σοβιετική εποχή, αλλά τώρα συνεχιζόταν κατά τη διάρκεια του καθεστώτος Πούτιν με την κραυγαλέα προπαγάνδα της, τις αμφισβητήσιμες δικαστικές πρακτικές, την καταστολή της ελευθερίας του λόγου και της δημοσιογραφικής έκφρασης.

Η προπαγάνδα, τόσο οικεία στη σημερινή ρωσική κοινωνία, έχει πολύ λιγότερη δυνατότητα να διεισδύσει στη νοοτροπία των πολιτών του Καλίνινγκραντ και των περιχώρων του. Υπάρχουν συνεχείς υπενθυμίσεις για τη συγκριτικά καλύτερη ποιότητα και ποικιλία τροφίμων, προϊόντων lifestyle και ψυχαγωγίας που διατίθενται σε αυτά τα ευρωπαϊκά έθνη κατά μήκος των άμεσων συνόρων του. Η ελευθερία του λόγου, η καλλιτεχνική έκφραση και η δημοσιογραφική δραστηριότητα έχουν βάρος στην κοινωνία, ανεξάρτητα από τις διακηρύξεις μιας αυταρχικής κυβέρνησης. Η μετατροπή του σε ρωσικό στρατιωτικό στρατόπεδο και, κατά συνέπεια, η άμεση στόχευσή του σε μια αντεπίθεση από το ΝΑΤΟ εναντίον οποιασδήποτε ρωσικής επιθετικότητας είναι επίσης απίθανο να το κάνει αγαπητό στην πατρίδα.

Η παράνομη εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία τον περασμένο χρόνο, κατά παράβαση του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, την έχει κάνει παρία εντός της διεθνούς κοινότητας. Οι κυρώσεις θα πλήξουν την οικονομία της για μεγάλο χρονικό διάστημα και κατά συνέπεια θα επηρεάσουν την οικονομική ευημερία της Περιφέρειας του Καλίνινγκραντ. Τα νέα για τις ρωσικές φρικαλεότητες στην Ουκρανία, που αναφέρθηκαν πρόσφατα από την Ανεξάρτητη Διεθνή Επιτροπή Έρευνας για την Ουκρανία στην Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ, η στρατιωτική της ανικανότητα, η ανακήρυξή της από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ως τρομοκρατικό κράτος και η κατηγορητήριο του Πούτιν ως εγκληματία πολέμου από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, πιθανότατα θα επηρεάσουν περαιτέρω την εντύπωση της Ρωσίας για την κοινωνία του Καλίνινγκραντ και ίσως την κάνουν να σκεφτεί την αφοσίωσή της σε ένα τέτοιο κράτος. Υπάρχει, φυσικά, η πρόσφατη δημόσια ντροπή της επαίσχυντης προσπάθειας της Ρωσίας να αυτοανακηρυχθεί τώρα θύμα «ρωσοφοβίας», αφού έχει δώσει στον κόσμο κάθε λόγο να την βλέπει με αποστροφή.

Πνευματικά δικαιώματα @Kost Elisevich, MD, PhD 2023. Με επιφύλαξη παντός δικαιώματος. Οποιαδήποτε παράνομη αναπαραγωγή αυτού του περιεχομένου θα έχει ως αποτέλεσμα άμεση νομική δράση.


Μία σκέψη για το «Η Περιφέρεια Καλίνινγκραντ – Ώρα για Αποσύνδεση;»

Τα σχόλια είναι κλειστά.