Λουκασένκο εναντίον Λευκορωσίας

Ο Αλεξάντερ Λουκασένκο, δικτάτορας της Λευκορωσίας και φαινομενικά περήφανος γι' αυτό, ανέλαβε την εξουσία ως ο πρώτος πρόεδρος το 1994, μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης τρία χρόνια νωρίτερα. Γνήσιος ακόλουθος του παλαιού σοβιετικού καθεστώτος, διατήρησε την κρατική ιδιοκτησία των μεγάλων βιομηχανιών και απέκτησε την εξουσία να διαλύει το κοινοβούλιο, εδραιώνοντας σταδιακά την πολύ συγκεντρωτική του εξουσία μέχρι το 1996. Η ρωσική γλώσσα απέκτησε ισοδύναμο καθεστώς με αυτό της λευκορωσικής και οι προηγουμένως καθιερωμένοι οικονομικοί δεσμοί με τη Ρωσία ενισχύθηκαν καθώς οι δύο χώρες σχημάτισαν μια Κοινοπολιτεία το 1996. Η τελευταία εξελίχθηκε στο Κράτος της Ένωσης Ρωσίας και Λευκορωσίας με την υπογραφή μιας συνθήκης το 1999. Αυτό το Κράτος της Ένωσης επισημοποίησε την ολοκλήρωση των οικονομιών τους, στην οποία προστέθηκαν επίσης τόσο οι υπηρεσίες πληροφοριών όσο και η άμυνά τους. Σαφώς, η πολύ πιο αδύναμη από τις δύο, η Λευκορωσία θα αποκτούσε τόσο οικονομική όσο και στρατιωτική ασφάλεια μέσω της συμφωνίας. Η διαδικασία δεν ήταν ομαλή για τον Λουκασένκο, ωστόσο.

Ήδη από το 1996 είχε εκδηλωθεί ανησυχία ότι η προθυμία του Λουκασένκο για στενότερους δεσμούς με τη Ρωσία θα οδηγούσε σε τελική προσάρτηση από τη Ρωσία. Ξέσπασαν διαμαρτυρίες που έγιναν γνωστές ως η Λευκορωσική Άνοιξη, αλλά αυτές δεν πήγαν αρκετά μακριά για να πείσουν το νέο καθεστώς εκείνη την εποχή. Ο αυταρχισμός του Λουκασένκο τροφοδότησε περαιτέρω δυσαρέσκεια όταν οι ηγέτες της αντιπολίτευσης άρχισαν να εξαφανίζονται και γνωστοί ακτιβιστές φυλακίστηκαν το 1999. Οι πρώτοι, Βίκταρ Χάντσαρ, Ανατόλ Κρασούσκι και Γιούρι Ζαχαράνκα, δολοφονήθηκαν αργότερα από ειδική μονάδα του Υπουργείου Εσωτερικών. Οργανώθηκε μια Πορεία Ελευθερίας στο Μινσκ, την πρωτεύουσα, και έλαβε χώρα τον Οκτώβριο εκείνου του έτους, οδηγώντας σε βίαιη αντιπαράθεση με τις δυνάμεις καταστολής των ταραχών και την OMON («Ειδική Ομάδα Εργασίας της Αστυνομίας»). Οι συλλήψεις που έγιναν καταδικάστηκαν στη συνέχεια από τη Διεθνή Αμνηστία. Το γεγονός αυτό οδήγησε σε κάποια καθυστέρηση στην πραγματική εφαρμογή του Κράτους της Ένωσης, αλλά το επίσημο καθεστώς του διατηρήθηκε.

Το Κέντρο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων της Λευκορωσίας («Viasna») κατηγορήθηκε από το καθεστώς του Λουκασένκο ότι «παρακολούθησε» τις προεδρικές εκλογές του 2001 και, ως εκ τούτου, τερματίστηκε επίσημα το 2003. Ο ιδρυτής του, Άλες Μπιαλιάτσκι, τιμήθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης το 2022 σε αναγνώριση του έργου του ως φιλοδημοκρατικού ακτιβιστή και της αξίωσής του για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Παραμένει κρατούμενος συνείδησης.

Ένα εθνικό δημοψήφισμα το 2004 επέτρεψε στον Λουκασένκο να επιδιώξει απεριόριστες θητείες ως πρόεδρος με ένα ευνοϊκό 88,9% των «έγκυρων ψήφων». Φυσικά, κυριάρχησε στις επόμενες εκλογές, οι οποίες ακολούθησαν σχεδόν αποκλειστικά την αυτοπροβολή από τα κρατικά μέσα ενημέρωσης, την κυβερνητική παρενόχληση των αντιπάλων και τις κατηγορίες για πλαστογράφηση ψηφοδελτίων. Το 2005, ο Λουκασένκο εξασφάλισε για τη Λευκορωσία μια περαιτέρω διάκριση από την Κοντολίζα Ράις, τότε Υπουργό Εξωτερικών των Ηνωμένων Πολιτειών, ως «φυλάκιο τυραννίας» σε συνεργασία με εξίσου αξιοσημείωτα αυταρχικά καθεστώτα, τη Βόρεια Κορέα, τη Μιανμάρ, τη Ζιμπάμπουε, το Ιράν και την Κούβα. Για να εδραιώσει την κυριαρχία του σε αυτό το σπάνιο τιμητικό αξίωμα, συνέχισε την τάση του για παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένης της συνεχούς δίωξης μελών και εθελοντών της Viasna. Ο Λουκασένκο, εν τω μεταξύ, συνέχισε επίσης ως πρόεδρος με μια επιτυχημένη σειρά επανεκλογών το 2010, το 2015 και το 2020, καθεμία από τις οποίες χαρακτηρίστηκε εμφανώς από την τυπική κατακραυγή.

Η αδιαφορία του καθεστώτος κατά τη διάρκεια της πανδημίας του κορονοϊού, η οποία ξεκίνησε έντονα το 2020, και η δυσπιστία προς τις εκλογικές επιτροπές τροφοδότησαν την αντιπολίτευση που αμφισβήτησε την επιρροή του Λουκασένκο στο σύστημα υπέρ της Σβιατλάνα Τσιχανόφσκαγια στις εκλογές εκείνης της χρονιάς. Είχε πάρει τη θέση του συζύγου της, Σεργκέι, όταν του απαγορεύτηκε αρχικά να θέσει υποψηφιότητα και στη συνέχεια φυλακίστηκε. Διαμαρτυρίες σε περισσότερες από 30 πόλεις καταστάλθηκαν βάναυσα καθώς οι δυνάμεις ασφαλείας, οι siloviki, καθιερώθηκαν ως απαραίτητες στον χειρισμό της κατάστασης για ένα ολοένα και πιο ευάλωτο καθεστώς. Κατά συνέπεια, ο Λουκασένκο δεν έχει αναγνωριστεί από την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) ή τις Ηνωμένες Πολιτείες (ΗΠΑ) ως νόμιμος πρόεδρος και παραμένει παρίας κατά την άποψη της Δύσης. Οι μη κυβερνητικές οργανώσεις στοχοποιήθηκαν ως ανατρεπτικές καθ' όλη τη διάρκεια του καθεστώτος του Λουκασένκο και, το 2021, το κράτος διέλυσε περισσότερες από 270 από αυτές, συμπεριλαμβανομένων τυχόν εναπομεινάντων ομάδων ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καθώς και 13 ειδησεογραφικών μέσων ενημέρωσης.

Τα τελευταία 25 χρόνια, η Λευκορωσία έχει αποκλειστεί από το Συμβούλιο της Ευρώπης για τις αντιδημοκρατικές της δραστηριότητες και τη συνεχή παραβίαση των εκλογικών κανόνων από τους πολιτικούς της ηγέτες. Αρκετοί κυβερνητικοί αξιωματούχοι έχουν υποστεί προσωπικές κυρώσεις τόσο από τις ΗΠΑ όσο και από την ΕΕ για μια ποικιλία αδικημάτων που σχετίζονται με εκλογική απάτη, πολιτική καταστολή και απροκάλυπτες εγκληματικές πράξεις. Οι κυρώσεις συνέχισαν να επεκτείνονται, όπως και τον τελευταίο χρόνο, με την πιο πρόσφατη να ανακοινώνεται από την επικεφαλής της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα βαν ντερ Λάιεν, για την υποστήριξη της Ρωσίας στον πόλεμό της κατά της Ουκρανίας. Εν μέσω παρατεταμένης οικονομικής στασιμότητας, δημόσιας δυσπιστίας και εξαφάνισης των σχέσεων με τη Δύση, η Λευκορωσία έχει βρεθεί σε μια θέση στην οποία δεν μπορεί πλέον να συντηρηθεί χωρίς την υποστήριξη της Ρωσίας και, με αυτή την υποστήριξη, θα αρχίσει να εγκαταλείπει την ικανότητά της για αυτοδιοίκηση.

Το λαϊκό αίσθημα για τη συμμετοχή των λευκορωσικών στρατευμάτων στη σύγκρουση στην Ουκρανία αναφέρεται ότι είναι πολύ χαμηλό , και αυτό περιλαμβάνει και τους ίδιους τους φιλορώσους υποστηρικτές του Λουκασένκο. Η υποστήριξη μεταξύ των ίδιων των στρατευμάτων μπορεί ακόμη και να αμφισβητηθεί και, ως εκ τούτου, το ηθικό μπορεί να πλήξει τον στρατό της Λευκορωσίας, όπως και τη ρωσική πλευρά. Αυτό έχει φέρει τον Λουκασένκο σε δύσκολη θέση όσον αφορά τις σχέσεις του με τον Πούτιν και τις δηλώσεις του υπέρ του τερματισμού του πολέμου. Μια πρόσφατη φωτογραφία που δείχνει τους δύο μαζί σε μια συνεδρίαση του Ανώτατου Ευρασιατικού Οικονομικού Συμβουλίου τον Δεκέμβριο του 2022, δείχνει τον Λουκασένκο να ελέγχει αν έχει πάνω του κάποια εναπομείναντα ρούχα αυτοκράτορα.

Μια πρόσφατη συνάντηση του Οργανισμού Συλλογικής Συνθήκης Ασφάλειας (CSTO), της στρατιωτικής συμμαχίας έξι πρώην σοβιετικών κρατών - Αρμενίας, Λευκορωσίας, Καζακστάν, Κιργιζίας, Ρωσίας και Τατζικιστάν - έθεσε υπόνοιες ότι μια πιθανή ένταξη της Λευκορωσίας στη Ρωσία μπορεί να συμβεί, δημιουργώντας ένα αυτόνομο κράτος σε μια νέα Ρωσία. Δεδομένου του βαθμού έλλειψης δημοτικότητας του Λουκασένκο στη Λευκορωσία, εμφανίστηκαν κάποιες εικασίες ότι η στρατιωτική υπηρεσία εξωτερικών πληροφοριών της Ρωσίας (GRU) έχει εξετάσει το ενδεχόμενο να τον αντικαταστήσει με τον Γενικό Γραμματέα του CSTO, Στάνισλαβ Ζας, έναν πιστό στη Ρωσία. Ο Ζας, με τη σειρά του, θα δικαιολογούσε την ένταξη κατηγορώντας την Ουκρανία και την Πολωνία ότι αποτελούν στρατιωτική απειλή για τη Λευκορωσία. Μια περαιτέρω προσπάθεια να συμπεριληφθεί ο CSTO στο σύνολό του σε αυτή την επιχείρηση κατά της Ουκρανίας θα μπορούσε στη συνέχεια να ακολουθήσει. Μια τέτοια ενέργεια θα ευθυγραμμιζόταν με το παράπονο της Ρωσίας, όπως εκφράστηκε από τα κρατικά μέσα ενημέρωσης, ότι η Ρωσία, στην πραγματικότητα, πολεμά τον Οργανισμό Βορειοατλαντικού Συμφώνου (ΝΑΤΟ) στην Ουκρανία και έτσι θα έθετε τώρα τον CSTO ως αντισυμμαχία. Είναι απίθανο τα κράτη μέλη να το δουν αυτό με ενθουσιασμό.

Υπάρχει μια μεταβαλλόμενη στάση όχι μόνο ορισμένων κρατών μελών του ΟΣΣΑ απέναντι στη Ρωσία, αλλά και του Αζερμπαϊτζάν, του Ουζμπεκιστάν και του Τουρκμενιστάν, που όλα επιδιώκουν πλήρη ανεξαρτησία από το καθεστώς του Πούτιν. Η Αρμενία έχει αναζητήσει αλλού υποστήριξη λόγω της αδιαφορίας της Ρωσίας σχετικά με την παρατεταμένη σύγκρουσή της με το Αζερμπαϊτζάν. Το Καζακστάν έχει ευθυγραμμιστεί περισσότερο με την Κίνα και την Τουρκία, με ανησυχίες ότι η Ρωσία είχε εδαφικές προθέσεις στη βόρεια περιοχή της. Οι άλλοι έχουν γίνει μάρτυρες της σύγκρουσης του 2008 με τη Ρωσία στη Γεωργία, το ίδιο με την Ουκρανία που αφορούσε την Κριμαία το 2014 και τώρα με την τρέχουσα σύγκρουση που ξεκίνησε το 2022 και θα προτιμούσαν να κρατήσουν αποστάσεις.

Το κλίμα της Λευκορωσίας απέναντι στην ίδια τη Ρωσία άρχισε επίσης να μειώνεται, δεδομένων των γεγονότων του 2020. Μια δημοσκόπηση του Νοεμβρίου 2020 από το Λευκορωσικό Αναλυτικό Εργαστήριο ανέφερε ότι το 40% τάχθηκε υπέρ της διατήρησης της ένωσης με τη Ρωσία, σε σύγκριση με 52% δύο μήνες νωρίτερα. Την ίδια χρονική περίοδο, παρατηρήθηκε αύξηση όσων υποστηρίζουν στενότερους δεσμούς με την ΕΕ από 27% σε 33%. Η υποστήριξη του Πούτιν στον Λουκασένκο θεωρήθηκε ως η αιτία. Το ένα τρίτο των Λευκορώσων θεώρησε επίσης ότι οι σχέσεις με τη Ρωσία θα επιδεινωθούν και το 43% χαρακτήρισε τη Ρωσία ως πρωταρχική απειλή για την κυριαρχία τους.

Έχει αναδυθεί αυξανόμενο ενδιαφέρον σχετικά με την επίδραση της ιστορίας στο εθνικό συναίσθημα. Η επικράτεια της Λευκορωσίας, πριν από την ένταξή της στη Ρωσική Αυτοκρατορία το 1796, ήταν μέρος του Μεγάλου Δουκάτου της Λιθουανίας και της Πολωνολιθουανικής Κοινοπολιτείας, η οποία περιλάμβανε επίσης μεγάλο μέρος της επικράτειας της Ουκρανίας. Περισσότεροι Λευκορώσοι αισθάνονται μεγαλύτερη συμπάθεια προς το Μεγάλο Δουκάτο της Λιθουανίας ή την Πολωνολιθουανική Κοινοπολιτεία παρά προς τη Ρωσική Αυτοκρατορία ή τον διάδοχό της, τη Σοβιετική Ένωση. Τα δύο πρώτα συνολικά ανήλθαν στο 46% των ερωτηθέντων σε σύγκριση με το 28% για τη δεύτερη. Επιπλέον, ένα μικρό αλλά αξιοσημείωτο 16,2% δήλωσαν υπέρ της Λαϊκής Δημοκρατίας της Λευκορωσίας, ενός βραχύβιου ανεξάρτητου και αντικομμουνιστικού κράτους (1918-19) πριν ενταχθεί στη Σοβιετική Ένωση. Συνολικά, το 62,2% των Λευκορώσων αντλούν την ιστορική τους ταυτότητα από μια οντότητα διαφορετική από τη Ρωσία.

Η πρόσφατη επίσκεψη του Πούτιν με τον Λουκασένκο στο Μινσκ, μαζί με την ανάπτυξη ρωσικών στρατευμάτων, προμηθειών και τεθωρακισμένων στη Λευκορωσία, έχει κάνει πολλούς να εικάζουν ότι θα πιέσει τον σύμμαχό του στην Ένωση να ξεκινήσει επιχειρήσεις με τις δυνάμεις της Λευκορωσίας. Η χώρα έχει λειτουργήσει ως ορμητήριο σε προηγούμενες ρωσικές επιχειρήσεις. Δεν είναι σαφές, στην καλύτερη περίπτωση, αν θα υπάρξει προσπάθεια αναβίωσης του στρατιωτικού φιάσκου που παρατηρήθηκε στην αρχή του πολέμου τον περασμένο Φεβρουάριο, αλλά αυτό δεν διαψεύδει την ιδέα ότι κάποιο είδος τακτικής αντιπερισπασμού μπορεί να βρίσκεται σε εξέλιξη στο βορρά. Σε περίπτωση που περιλαμβάνει άμεση συμμετοχή λευκορωσικών στρατευμάτων, η συνέπεια μπορεί να είναι η εγχώρια αντίδραση με τη μορφή διαμαρτυρίας και δολιοφθοράς. Είναι πιθανό να μην έχει καλό τέλος για τον Λουκασένκο.

Πνευματικά δικαιώματα @Kost Elisevich, MD, PhD, 2023. Με επιφύλαξη παντός δικαιώματος. Οποιαδήποτε παράνομη αναπαραγωγή αυτού του περιεχομένου θα οδηγήσει σε άμεση νομική δράση.