Η Εξέλιξη της Λατρείας του Πούτιν

Ο φόβος σε μια αυταρχική κοινωνία έχει έναν ορισμένο ανεπαίσθητο μαγνητισμό. Αναγκάζει τους ευάλωτους να έρθουν σε μια κατάσταση όπου παρέχεται κολακεία στον φορέα του φόβου με αντάλλαγμα την αυτοσυντήρηση. Το να συνδέεται κανείς με τον ηγέτη σημαίνει ότι βρίσκει ασφάλεια και άνεση στις συνθήκες διαβίωσής του. Επιπλέον, το να επιδιώκει κανείς μεγαλύτερη εύνοια από τον ηγέτη σημαίνει ότι εκθειάζει την αφοσίωσή του έναντι των άλλων.

Έχουμε εξοικειωθεί με τη λατρεία της προσωπικότητας, ένα μέσο με το οποίο δημιουργείται μια ηρωική εικόνα ενός ηγέτη με τρόπο που αποπνέει δύναμη, πατριωτισμό και το ιδανικό ενός έθνους. Ιστορικά, η δύναμη στη ρωσική κουλτούρα θεωρείται ως η ικανότητα ενστάλαξης φόβου. Τέτοια ήταν η λατρεία του Στάλιν και η λατρεία που ασκείται στο τρέχον ρωσικό καθεστώς την τελευταία δεκαετία και περισσότερο. Επηρεάζει όσους βρίσκονται ιδιαίτερα κοντά στην κεντρική εξουσία, αλλά διαποτίζει τον πληθυσμό, κατά καιρούς, σε τέτοιο βαθμό που οι πιο παράλογες διακηρύξεις του καθεστώτος εκλαμβάνονται ως ρητά και παραμένουν αδιαμφισβήτητες. Ένα εξυπηρετικό και εξαρτημένο κρατικό μέσο ενημέρωσης συμμετέχει σε μια παρωδία παραπληροφόρησης, μισαλλοδοξίας και απροκάλυπτου ψεύδους που επιχειρεί να ενισχύσει την έννοια της δικαιοσύνης σε μια ελαττωματική κοινωνία.

Ο αυταρχισμός δεν είναι μοναδικός στη Ρωσία. Υπήρχε καθ' όλη τη διάρκεια της περιόδου κατά την οποία η Ρωσία καθιερώθηκε ως έθνος υπό την ηγεσία του τσαρισμού. Κορυφώθηκε με την 300χρονη δυναστεία των Ρομανόφ, η οποία τερματίστηκε με την εκτέλεση της άρχουσας οικογένειας από τους Μπολσεβίκους το 1918. Η Ρωσική Επανάσταση έφερε μαζί της ιδανικά κοινωνικής ισότητας που αποτελούσαν την ελπίδα ενός νέου έθνους. Η αναδιάρθρωση αυτού του νέου έθνους ξεκίνησε μετά τον Εμφύλιο Πόλεμο της Ρωσίας (1917-1922), αλλά γρήγορα δεν πέτυχε τον επιδιωκόμενο στόχο της. Η Ρωσική Αυτοκρατορία που είχε προηγηθεί της επανάστασης ανασυστάθηκε στην Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών (ΕΣΣΔ) υπό την ηγεσία του Βλαντιμίρ Λένιν. Ο θάνατός του, σε ηλικία 53 ετών, το 1924, προκάλεσε την άνοδο του Ιωσήφ Στάλιν στην ηγεσία. Η βασιλεία του Στάλιν, σύμφωνα με τα λόγια του ιστορικού Σεργκέι Γιεκέλτσικ στο βιβλίο του «Η γέννηση ενός σύγχρονου έθνους στην Ουκρανία», έφερε τέλος στον «μύθο της επανάστασης» και «ενίσχυσε τα προνόμια μιας νέας τάξης αφεντικών, μιας ανασφαλούς και κυνικής γενιάς χαμαιλεοντικών γραφειοκρατών που όφειλαν την πίστη τους στον ανώτατο αφέντη στο Κρεμλίνο»

Γνωστός για τις φρικαλεότητες που διέπραξε για λογαριασμό του κατά τη διάρκεια της επανάστασης και του εμφυλίου πολέμου (Robert Service. Stalin: A Biography. 2004. ISBN 978-0-330-41913-0; Simon Sebag Montefiore. Stalin: The Court of the Red Tsar, Knopf, 2004 ISBN 1-4000-4230-5), ο Στάλιν ασχολήθηκε τώρα με πολιτικά εμπνευσμένες δικαστικές διώξεις και εκτελέσεις αντιπάλων, καθώς και με απροκάλυπτες δολοφονίες. Η βαρβαρότητα του Στάλιν θα γινόταν γνωστή όχι μόνο εντός του καθεστώτος του αλλά και από όλους όσους κατοικούσαν στην επικράτειά του. Μια αίρεση διαιωνιζόταν από φόβο. Η γενοκτονία που προκάλεσε η λιμοκτονία στην Ουκρανία, το Χολοντόμορ (1932-1933), προκλήθηκε από μια γεωργική πολιτική που κολεκτιβοποίησε τις γεωργικές εκτάσεις, ποινικοποίησε τους γαιοκτήμονες και, ειδικότερα, έκλεψε ουκρανικά σιτηρά για να θρέψει τις πόλεις της Ρωσίας. Οι φαινομενικές επιτυχίες της σοβιετικής οικονομίας μπορούσαν έτσι να καταδειχθούν σε δυτικούς δημοσιογράφους που ήταν αναγκασμένοι να διαμένουν σε αυτές τις πόλεις. Ήταν ο τρόπος του Στάλιν να τρομοκρατήσει ένα ανυπάκουο έθνος αποδυναμώνοντάς το μέχρι να υποταχθεί.

Σύμφωνα με συντηρητικές εκτιμήσεις, η τραγωδία ευθύνεται για τον θάνατο περισσότερων από 5 εκατομμυρίων Ουκρανών και την απέλαση άνω των 300.000 σε απομακρυσμένες περιοχές της ΕΣΣΔ. Παρά τις ταυτόχρονες αναφορές για το τι πραγματικά είχε συμβεί από τον Malcolm Muggeridge (Manchester Guardian) και τον William Henry Chamberlin (Christian Science Monitor), οι ρωσικές αρνήσεις θόλωναν το ζήτημα για αρκετές δεκαετίες μετά. Μόνο όταν ένα πνεύμα γκλάσνοστ ή «ανοιχτότητος» κατά τα χρόνια του Γκορμπατσόφ (1985 – 1991) επέτρεψε την κατάλληλη διερεύνηση, η ιστορία ειπώθηκε στο πλήρες φως της. Είχε επίσης ωθηθεί από τις ακροάσεις της επιτροπής του Κογκρέσου των ΗΠΑ το 1986. Ομοίως, ένα επιστημονικό έργο του Robert Conquest («Harvest of Sorrow»), που δημοσιεύθηκε το 1986, έθεσε τέλος στην άρνηση της Ρωσίας, παρουσιάζοντας τις λεπτομέρειες των φρικαλεοτήτων που διαπράχθηκαν.

Η δεκαετία του 1930 δεν είχε τελειώσει πριν ο παρανοϊκός Στάλιν εξαπολύσει τη «Μεγάλη Εκκαθάριση» του, ή καλύτερα την αποκαλέσει «Μεγάλη Τρομοκρατία» (1936 – 1938), κατά την οποία απαλλάχθηκε από τους πραγματικούς ή φερόμενους αντιπάλους του και από οποιονδήποτε θεωρούνταν ότι υπονόμευε την εξουσία του. Συνολικά, αυτό οδήγησε στον θάνατο ενός εκατομμυρίου ή και περισσότερων ατόμων. Πολλές από αυτές τις φρικαλεότητες διαπράχθηκαν στην Ουκρανία με στόχο στρατιωτικούς ηγέτες, διανοούμενους και πολιτικές προσωπικότητες. Τουλάχιστον 29 ομαδικοί τάφοι εντοπίστηκαν στην Οδησσό, όπου αναγνωρίστηκαν πάνω από 8.000 πτώματα. Περισσότεροι ανακαλύφθηκαν στη Βίνιτσα, που αντιστοιχούν σε έως και 11.000 πτώματα.

Ο μεγαλύτερος από τους ομαδικούς τάφους στην Ουκρανία ανακαλύφθηκε στην Μπικίβνια, μια περιοχή του Κιέβου, όπου εκτιμάται ότι υπάρχουν πάνω από 100.000 πτώματα. Τα θύματα ήταν ένα μείγμα από εκείνους που υπέκυψαν στην τρομοκρατία του Στάλιν και ντόπιους κρατούμενους που είχαν εκτελεστεί χωρίς δίκη από τα υποχωρούντα σοβιετικά στρατεύματα κατά τη διάρκεια της ναζιστικής εισβολής στην Ουκρανία το 1941. Η θηριωδία κατηγορήθηκε στη συνέχεια από τους Σοβιετικούς ως έργο των Ναζί και αναγράφηκε ως τέτοια σε ένα μνημείο που ανεγέρθηκε ως μνημείο. Μια κυβερνητική επιτροπή που συστάθηκε τον Δεκέμβριο του 1988 από το Συμβούλιο Υπουργών της Ουκρανικής Σοβιετικής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας (SSR) εκτάφησε μεγάλο αριθμό αυτών των θυμάτων και έλαβε μαρτυρίες από πάνω από 200 αυτόπτες μάρτυρες. Επιβεβαίωσαν ότι οι εκτελέσεις είχαν πράγματι πραγματοποιηθεί από σταλινικά στοιχεία, συμπεριλαμβανομένης της μυστικής αστυνομίας του καθεστώτος, της NKVD. Η επιγραφή στο μνημείο σχετικά με τους υπεύθυνους αποδόθηκε αναλόγως στην NKVD. Σε αυτή την τραγωδία πρέπει να προστεθεί ο αριθμός των άδικα καταδικασμένων ατόμων και των οικογενειών τους που απελάθηκαν σε άλλες, πιο σκληρές περιοχές της Σοβιετικής Ένωσης για να ζήσουν τα χρόνια τους, χωρίς να επιστρέψουν ποτέ στην πατρίδα τους.  

Ο Στάλιν συνέχισε να ευθυγραμμίζεται με τη ναζιστική Γερμανία αμέσως πριν από το ξέσπασμα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, όπως συμφωνήθηκε στο Σύμφωνο Μη Επίθεσης Μολότοφ-Ρίμπεντροπ (1939). Στη συνέχεια, η Ρωσία συμμετείχε στην εισβολή στην κοντινή Πολωνία, καταλαμβάνοντας ένα μεγάλο μέρος της ανατολικής επικράτειάς της λίγο αφότου οι Ναζί είχαν ξεκινήσει τη δική τους εισβολή από τα δυτικά. Εδώ, οι φρικαλεότητες συνεχίστηκαν με μια σειρά μαζικών εκτελέσεων που σκόπευαν οι Σοβιετικοί, το 1940, 22.000 Πολωνών αξιωματικών του στρατού και εξέχοντων μελών της πολωνικής κοινωνίας, συμπεριλαμβανομένων ακαδημαϊκών, επαγγελματιών και πολιτικών ηγετών. Αυτές οι εκτελέσεις πλέον αναφέρονται συλλογικά ως η σφαγή του Κατίν. Οι Ρώσοι αρνήθηκαν μέχρι τον Νοέμβριο του 2010, όταν η Δούμα τους τελικά ανέλαβε την ευθύνη και εξέδωσε σχετική δήλωση. Ωστόσο, η παραπληροφόρηση και η διάδοση του παλιού σοβιετικού ψεύδους κυριαρχούν στη χώρα και τα δικαστήρια έχουν παραμείνει σιωπηλά για το θέμα.

Η κληρονομιά της βαρβαρότητας επισκιάστηκε από την αναταραχή της ναζιστικής εισβολής στην ΕΣΣΔ και τον βίαιο αγώνα που ακολούθησε. Η σοβιετική προπαγάνδα παρουσίασε αυτόν τον πόλεμο ως τον Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο υπό την ηγεσία των Ρώσων και στον οποίο ο Στάλιν απεικονιζόταν πλέον ως ο πολυπόθητος ηρωικός ηγέτης μιας νέας εποχής. Η μνήμη του τρόμου της δεκαετίας του 1930, ωστόσο, παρέμεινε ιδιαίτερα μεταξύ εκείνων που βρίσκονταν εντός του καθεστώτος, μέχρι τον θάνατο του Στάλιν, σε ηλικία 74 ετών, το 1953. Ο Νικίτα Χρουστσόφ διαδέχθηκε ως Πρώτος Γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος και τελικά κατήγγειλε τον Στάλιν για τα διάφορα εγκλήματά του και τη «λατρεία της προσωπικότητας» που είχε καθιερώσει. Αυτό έγινε με τη μορφή έκθεσης του Χρουστσόφ στο 20όΣυνέδριο του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης το 1956. Ο Ψυχρός Πόλεμος είχε εδραιωθεί μέχρι τότε και συνεχίστηκε μέχρι την κατάρρευση της ΕΣΣΔ το 1991.

Στην πολιτική και οικονομική αναταραχή που ακολούθησε, η νέα κυβέρνηση υπό τον Μπόρις Γέλτσιν το 1991 σάρωσε με διαφθορά . Εγκληματικά στοιχεία εντός της ρωσικής κοινωνίας αναμείχθηκαν με στερημένους από τα πολιτικά δικαιώματα πράκτορες της μυστικής αστυνομίας, καθώς και εξέχουσες προσωπικότητες που συνδέονταν με την κεντρική ηγεσία. Η τελευταία επιδίωξε να επωφεληθεί σημαντικά από την βιασύνη για την ιδιωτικοποίηση της βιομηχανίας και των χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών. Αυτές οι συνθήκες θα συνέχιζαν να επηρεάζουν τους μηχανισμούς της κρατικής λειτουργίας. Σε αυτό το περιβάλλον, ένας απρόσωπος γραφειοκράτης ονόματι Βλαντιμίρ Πούτιν εισήλθε στην πολιτική σκηνή, αρχικά εντός της διοίκησης του Ανατόλι Σόμπτσακ, τότε δημάρχου της Αγίας Πετρούπολης. Ακολούθησε η είσοδός του στο Κρεμλίνο ως δημόσιος σύνδεσμος με τη Διεύθυνση Διαχείρισης Προεδρικής Περιουσίας και στη συνέχεια ως αναπληρωτής αρχηγός του προσωπικού στην προεδρική διοίκηση. Οι λεπτομέρειες της ανόδου του Πούτιν παρουσιάζονται στα βιβλία «House of Trump» του Craig Unger, «The Man Without a Face» της Masha Gessen, «Putin» του Philip Short, «Mr. Putin: Operative within the Kremlin (Geopolitics in the 21st Century)» των Fiona Hill και Clifford Gaddy και «The Rise and Reign of Vladimir Putin» του Steven Lee Myers.

Ήταν όταν ο Πούτιν ανέλαβε τον έλεγχο της νεοσύστατης Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Ασφαλείας (FSB), διαδόχου της KGB, που άρχισε να χειραγωγεί τα γεγονότα της εποχής προς όφελός του. Χρησιμοποίησε τους διαθέσιμους πόρους για να αναλάβει δράσεις που τελικά θα διευκόλυναν την άνοδό του στην προεδρία, όταν αυτή του παραδόθηκε από τον Γέλτσιν στις αρχές της χιλιετίας. Η πιο αξιοσημείωτη από αυτές φαίνεται να ήταν η ενορχήστρωση βομβιστικών επιθέσεων σε πολυκατοικίες που θα οδηγούσαν σε κατηγορίες για τσετσενική τρομοκρατία και που, με τη σειρά τους, δικαιολόγησαν την εισβολή του Πούτιν στην Τσετσενία το 1999. Δύο από τις τέσσερις βομβιστικές επιθέσεις αφορούσαν πολυκατοικίες στη Μόσχα και, συνολικά, 300 άνθρωποι είχαν σκοτωθεί. Αυτά τα γεγονότα έχουν περιγραφεί τόσο στο βιβλίο των Γιούρι Φελστίνσκι και Αλεξάντερ Λιτβινένκο «Blowing Up Russia: The Secret Plot to Bring Back KGB Terror» όσο και στο βιβλίο της Κάρεν Νταουίσα «Putin's Kleptocracy». Κάποιος θα θυμηθεί τη δολοφονία του Λιτβινένκο με ραδιενεργό πολώνιο-210 στην Αγγλία από Ρώσους πράκτορες, λίγο αφότου είχε αποκαλύψει τις διασυνδέσεις του Πούτιν με τον εγκληματικό υπόκοσμο.

Ο πόλεμος της Τσετσενίας (1999 – 2000) απέδειξε στη Ρωσία την αποφασιστικότητα του Πούτιν να ξεπεράσει αυτό που θεωρούνταν απτή απειλή για την ίδια τη Ρωσία και επέτρεψε την άνοδο μιας προσωπικότητας που κατά την άνοδό του στην προεδρία ήταν ουσιαστικά άγνωστη στη χώρα. Μέσω μιας διαδικασίας αφομοίωσης της FSB σε ένα κυβερνητικό σύστημα ήδη διεφθαρμένο από εγκληματικά στοιχεία, ο Πούτιν διευκόλυνε τη δική του τάξη εξαρτημένων ολιγαρχών, τους οποίους πλούτισε μέσω μιας συνεχιζόμενης διαδικασίας ιδιωτικοποίησης. Ο έλεγχος ήταν πλέον συγκεντρωμένος σε μεγάλο μέρος της ρωσικής οικονομίας, εκτός από την ασφάλεια του Πούτιν. Όλα επρόκειτο να εξαρτηθούν από αυτόν, όπως είχε συμβεί και με τον Στάλιν.

Μια αξιοσημείωτη διαφορά, ωστόσο, ήταν η υποστήριξη του Πούτιν για την αναγέννηση της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας (ROC) ως παράγοντα στη ρωσική ζωή. Κάποτε απορριπτόμενη από το σοβιετικό καθεστώς ως άσχετη με τη ζωή του ρωσικού λαού, η ROC επανιδρύθηκε ως θεμελιώδης πτυχή της ιστορίας της Ρωσίας και του εθνικιστικού αισθήματος. Αλλά υπήρξε μια ανατροπή. Αντί να επαναλάβει τον ρόλο της στην προώθηση της χριστιανικής πίστης για την υποστήριξη των ιδανικών της, η ROC επέτρεψε στον εαυτό της να γίνει πολιτικό εργαλείο που υποστηρίζει τις χειρότερες θηριωδίες του καθεστώτος του Πούτιν και να γίνει μια ακόμη εξάρτησή του. Ο συνδυασμός μιας βαθιά ριζωμένης πίστης, ενός αισθήματος εθνικισμού και πεπρωμένου, μαζί με τη δημιουργία ενός ισχυρού και φοβισμένου ηγέτη στον Πούτιν, έχει δημιουργήσει μια ακόμη λατρεία προσωπικότητας ενσωματωμένη στο ρωσικό ήθος. Η πολεμική ρητορική τροφοδοτεί την αφήγηση. Παρά το πόσο λανθασμένη είναι η μοίρα, η πρόθεση φαίνεται να είναι αυτό που έχει σημασία.

Ένα από τα πιο κραυγαλέα παραδείγματα της έκτασης της ρητορικής που υποστηρίζει τη γλώσσα της αίρεσης είναι η πρόσφατη προώθηση του σατανισμού από τον Ντμίτρι Μεντβέντεφ, νυν αναπληρωτή πρόεδρο του Συμβουλίου Ασφαλείας της Ρωσίας και πρώην πρόεδρο της Ρωσίας (2008 – 2012). Σε μια πρόσφατη ομιλίατου, αναφέρεται στους «τρελούς ναζί ναρκομανείς» στην Ουκρανία και στην ανάγκη να «σταματηθεί ο ανώτατος άρχοντας της κόλασης», υπονοώντας ίσως τον ρόλο των Ηνωμένων Πολιτειών με τους Δυτικούς συμμάχους τους στην υποστήριξη της Ουκρανίας. Με απλά λόγια, είναι μια μάχη καλού εναντίον κακού και δίνεται έμφαση στην ιδέα ότι το καθεστώς του Πούτιν είναι ο μοναδικός προμηθευτής της αλήθειας και ότι όλα τα άλλα είναι «περίπλοκα ψέματα».

Δεν είναι πιο ξεκάθαρη εδώ η νουθεσία του Βολταίρου ότι «αυτοί που μπορούν να σε κάνουν να πιστέψεις σε παραλογισμούς μπορούν να σε κάνουν να διαπράξεις φρικαλεότητες». Φαίνεται ότι ένα έθνος μπορεί να εξαναγκαστεί να διαπράξει φρικαλεότητες όταν έχει αφοσιωθεί σε μια αίρεση και έχει αφοσιωθεί σε μια αίρεση όταν έχει φτάσει να πιστεύει σε παραλογισμούς.

Μια σειρά από δολοφονίες που στοχοποιούν πολιτικούς αντιπάλους, δημοσιογράφους, ακτιβιστές, κυβερνητικούς αξιωματούχους και ολιγάρχες που έχουν αμφισβητήσει τη νομιμότητα του Πούτιν ή το καθεστώς του δεν έχει καταφέρει να φιμώσει την αντιπολίτευση. Με τον ίδιο τρόπο, ωστόσο, ο Πούτιν έχει καταφέρει να δημιουργήσει και να διατηρήσει ένα αυταρχικό καθεστώς βασισμένο στον φόβο, το οποίο συνεχίζει να κυριαρχεί στη ρωσική κοινωνία με μια αφήγηση που ενσαρκώνει μια αίσθηση εθνικού πεπρωμένου, παρά τα θεμέλιά του σε προφανείς εγκληματικές αδυναμίες. Ως εκ τούτου, για άλλη μια φορά, ένας παρανοϊκός ηγέτης έχει δημιουργήσει μια αίρεση που επιδιώκει να διαιωνίσει την ιδέα ότι αυτό μόνο θα διασφαλίσει το μέλλον της χώρας, αλλά τίποτα δεν θα μπορούσε να απέχει περισσότερο από την αλήθεια.

Πνευματικά δικαιώματα @Kost Elisevich, MD, PhD 2022. Με επιφύλαξη παντός δικαιώματος. Οποιαδήποτε παράνομη αναπαραγωγή αυτού του περιεχομένου θα οδηγήσει σε άμεση νομική δράση.


2 σκέψεις για το “Η εξέλιξη της λατρείας του Πούτιν”

Τα σχόλια είναι κλειστά.