У той час як некалькі лідараў на Захадзе і ў іншых краінах, незалежна ад іх узросту, імкнуцца заставацца сучаснымі, усведамляючы як сваё месца ў гісторыі, так і памкненні сваіх краін, састарэлы Уладзімір Пуцін, здаецца, ніколі не пакідаў ззаду сваё мінулае і нават мінулае сваіх папярэднікаў. Ён — уваскрасенне з іншай эпохі, імкнучыся вярнуць былую славу Расіі, якая, як ён лічыць, калісьці існавала. Былы афіцэр КДБ, які стаў палітыкам, працягвае дэманстраваць сябе ў класічным, дэманстратыўным стылі свайго выхавання, арыентаванага на бяспеку, трымаючы правую руку нерухома ўздоўж боку, у той час як левая прыкметна выконвае рухі з высокай амплітудай наперад і назад. У сваім звароце аб становішчы ў Саюзе ў 2005 годзе ён аплакваў распад паміраючага Савецкага Саюза ў 1991 годзе як «найвялікшую геапалітычную катастрофу стагоддзя». Ён быў апантаны фрагментацыяй Расіі наступнымі сепаратысцкімі рухамі, якія пагражалі яе спадчыне як грознай і страшнай арганізацыі на сусветнай арэне. Яскравым прыкладам тут з'яўляецца нядаўняе паўстанне ў Чачні (1999-2000), якое ён жорстка задушыў у непамылковым савецкім ваенным стылі з усімі звязанымі з ім зверствамі.
Шмат гаварылася пра імперыялістычныя планы Пуціна, замаскіраваныя за яго памылковым поглядам на гісторыю. Ён упіваецца асабліва экспансіянісцкімі амбіцыямі Расіі XVI –XVIII стагоддзяў, калі яе цары, ад Івана IV («Грознага», 1547–1584) да імператрыцы Кацярыны II («Вялікай», 1762–1796) , паступова пашыралі тэрытарыяльныя межы краіны да Ціхага акіяна. Пераймаючы царскім гісторыкам, якія спрабавалі павысіць прэстыж сваіх манархаў, дзіўным чынам змешваючы ўкраінскую і расійскую гісторыі, каб адлюстраваць агульную і, такім чынам, больш старажытную спадчыну, Пуцін зрабіў тое ж самае ў сваёй гістарычнай фантазіі 2021 года . Выкарыстоўваючы гэтую платформу, ён апраўдаў сваё права ўварвацца ва Украіну, каб вярнуць яе як сваю зямлю, а не як зямлю, якая належыць Захаду, не кажучы ўжо пра аб'яўленую суверэнную дзяржаву.
Пуцін быў захоплены ідэяй вялікай Расіі і імкнуўся далучыцца да яе бяспекі праз набор супрацоўнікаў у яе галоўны праваахоўны орган, вядомы ў той час як КДБ або Камітэт дзяржаўнай бяспекі. Моцны апарат, арыентаваны на бяспеку, даўно ўкараніўся ў расійскай эліце з часоў цароў, асабліва дзякуючы вельмі ўплывоваму дарадцу цара Аляксандра III, а пазней цара Мікалая II, Канстанціну Пабеданосцаву (1827-1907). Уладзімір Ленін (1870-1924) і яго бальшавікі не толькі прынялі ідэю пра ўсюдыісны апарат бяспекі, які цяпер называецца «ЧК», але і значна ўзмацнілі яго жорсткую тактыку ў дачыненні да мірных жыхароў, у тым ліку і да асоб са злачынным статусам, ужыўшы фізічныя катаванні і пазасудовыя забойствы ў якасці прымальных метадаў паводзін.
Гісторыя рускай жорсткасці была не толькі інстытуцыйнай у сваіх праявах, але, відаць, яна ўзнікла і сфармавалася ўнутрана ў расійскім грамадстве, асабліва сярод сялянства царскай Расіі. Жыццё ў гэты час было схільнае да значнай жорсткасці і бясконцых пазбаўленняў. Вядомы расійскі пісьменнік Максім Горкі (1868-1936) адзначыў гэта ў сваёй заяве: «Жорсткасць — галоўная рыса рускіх». Гэтая рыса рускага характару магла толькі далей развівацца пазнейшым гвалтоўным звяржэннем царскага рэжыму, жорсткай грамадзянскай вайной у Расіі, якая рушыла ўслед за гэтым, толькі каб сутыкнуцца з найвышэйшай жорсткасцю сталінізму і пазбаўленнямі Другой сусветнай вайны. Магчыма, менавіта гэта ляжыць у аснове ўласцівай і гістарычнай жорсткасці , якая так агідная для расійскіх вайскоўцаў і ў той жа час апраўдваецца іх кіраўніцтвам.

Толькі ў XXстагоддзі Расія стала сведкай бязлітаснасці неўяўных маштабаў падчас сталінскага кіравання, толькі што выйшаўшы з ленінскай рэвалюцыі, якая забрала больш за дзевяць мільёнаў жыццяў. Іосіф Сталін (1878-1953) узначаліў Савецкі Саюз у якасці Генеральнага сакратара Камуністычнай партыі ў 1922 годзе, умацаваўшы сваю ўладу над рэжымам у 1930-х гадах, калі ён прыняў дыктатарскую ўладу да сваёй смерці. У яго ГУЛАГах, якія эўфемістычна называлі «працоўнымі лагерамі», на момант яго смерці ўтрымлівалася 2,5 мільёна зняволеных, большасць з якіх былі пераследаваны за нязгоду. За час яго доўгага знаходжання на пасадзе прэзідэнта праз іх ужо прайшло каля 14 мільёнаў чалавек, і больш за мільён загінула.

Сталінская сістэма сельскагаспадарчай калектывізацыі выклікала шырокамаштабны голад, які дасягнуў піку ў Вялікі голад або «Галадамор» 1932-1933 гадоў, падчас якога, паводле кансерватыўных ацэнак, у Савецкім Саюзе загінула 14,5 мільёна чалавек. Сярод іх было сем мільёнаў украінцаў, у тым ліку тры мільёны дзяцей, паводле Роберта Конквеста ў яго кнізе «Жніво смутку: савецкая калектывізацыя і тэрорны голад» (Oxford University Press, 1986). Украіна, у прыватнасці, была стратэгічнай мішэнню за сваё нязгоду, і яе лёс быў прызнаны Еўрапейскім парламентам генацыдам .Затым адбылася «Вялікая чыстка» (1936-1938), калі параноідны Сталін тэрарызаваў насельніцтва і свае ўласныя камуністычныя эліты, у тым ліку навукоўцаў і ваеннае кіраўніцтва, абвінавачваючы іх у падрыве дзяржавы, але, дакладней, яго ўлады. Сотні тысяч былі арыштаваныя яго таемнай паліцыяй, у тым ліку 103 найвышэйшыя члены Камуністычнай партыі, 81 з якіх былі пакараны смерцю, а астатнія размеркаваны і згублены па яго ГУЛАГах.

Быццам каб падкрэсліць амбівалентнасць Расіі ў дачыненні да аўтарытарызму і жорсткасці, апытанне грамадскасці, праведзенае Левада-цэнтрам у Расіі ў 2019 годзе, выявіла, што 51% рэспандэнтаў ставяцца да Сталіна з «захапленнем», «павагай» або «сімпатыяй». Даследаванне таксама адзначылася павелічэннем на 12% у параўнанні з папярэднім годам у катэгорыі «павага». Грамадскасць цяпер прытрымліваецца думкі, што чалавечыя страты сталінскага перыяду былі неяк апраўданыя. Тэндэнцыя да станоўчага стаўлення да Сталіна, нават сярод моладзі, развівалася ў Расіі, у прыватнасці, з 2015 года, пасля ўварвання Пуціна і анексіі Крыма. Апошнія дзеянні адпавядалі пасляваенным прэтэнзіям Сталіна на некалькі краін Усходняй Еўропы, якія былі захоплены яго войскам, у тым ліку тэрыторыю Кёнігсберга, цяпер Калінінграда. Неўзабаве пасля гэтага расійскі камуністычны ўплыў аказваўся паўсюль, і былі ўсталяваны марыянеткавыя рэжымы, як у выпадку з Крымам у 2014 годзе. Тады стварэнне Варшаўскай дамовы ў 1955 годзе, на вялікі жаль усходнееўрапейскіх краін, як спосаб кінуць выклік Арганізацыі Паўночнаатлантычнага дагавора (НАТА), якая была створана ў 1949 годзе, было простай справай.

ёсць трывожныя падабенствы , быццам апошні быў вучнем другога. Магчыма, не дзіўна, што Пуцін уваскрасіў натхнёны сталінскімі ініцыятывамі дзяржаўны гімн, напісаны для Расіі ў 1943 годзе, і аднавіў царскую іканаграфію двухгаловага арла ў якасці дзяржаўнага герба. Іх паводзіны сведчаць пра схільнасць да абсалютнага кантролю над сваім непасрэдным асяроддзем, магчыма, робячы іх уразлівымі да параноідных перакананняўі празмерных сродкаў для падтрымання абсалютнай бяспекі. Насамрэч, псіхічнае захворванне, якое ляжыць у аснове параноі Сталіна, было выказана меркаваннем для тлумачэння празмернасцей яго Вялікай чысткі. Сапраўды гэтак жа назіраўся прыкметны недахоп чалавечнасці ў тым, як два лідэры вялі як унутраныя, так і знешнія справы, грэбаванне дабрабытам людзей, над якімі яны мелі ўладу, а таксама бязлітаснасць, з якой яны вялі ваенныя справы.

Уварванне Пуціна ва Украіну ў 2022 годзе аказалася неспрыяльным пачаткам, глыбокім стратэгічным промахам і вельмі ганебным досведам для будучага імператара. Характэрныя адметныя рысы расійскай ваеннай стратэгіі з уласцівай ёй жорсткасцю былі відавочнымі — зверствы супраць мірнага насельніцтва, злачынная дзейнасць і грэбаванне правіламі паводзін. Нішто з гэтага не дапамагло пераадолець няўмелае пераследванне, якое спадзявалася на хуткую перамогу і святкаванне на вуліцах. Але гэта не незвычайны збег абставін, бо шмат што падобнае назіралася на пачатку Першай і Другой сусветных войнаў: тыя ж выдаткі вайскоўцаў, масавыя страты ўзбраення і звязаныя з гэтым няёмкасці.
Элементы таго ж варварства, якія былі настолькі відавочнымі падчас праўлення Сталіна ў 20-м стагоддзі, праявіліся пры Пуціне ў 21-м. Палягчэнне ад путаў прыгнёту Савецкай Расіі ва Усходняй Еўропе, якое так лёгка адчулі ўсе ў 1989-1990 гадах, змянілася страхам перад той жа пагрозай з боку вядомага зла, якім з'яўляецца Пуцін. Як ні дзіўна, за такі кароткі прамежак часу, крыху больш за два дзесяцігоддзі, нягледзячы на сур'ёзныя мінулыя крыўды, усходнееўрапейскія краіны Венгрыя і Славакіясхіліліся да саюза з асмелелаю Расіяй і яшчэ адным расійскім дыктатарам. Страх справакаваць помсту Расіі ў сталінскім стылі, магчыма, вельмі глыбокі, бо абедзве краіны не толькі непасрэдна мяжуюць з Украінай, але і застаюцца залежнымі ад экспарту энергіі. І Віктар Орбан з Венгрыі, і Роберт Фіца з Славакіі таксама маюць свае асабістыя абавязацельствы або залежнасці ў адносінах з Расіяй, якія могуць турбаваць кожнага лідэра або з якімі яны могуць не жадаць ісці на кампраміс.
Перакананні Пуціна адносна лёсу Расіі былі пацверджаны некаторымі расійскімі ультранацыяналістычнымі пісьменнікамі і філосафамі. Іван Ільян (1883-1954) прытрымліваўся аўтакратычных перакананняў і ідэі адзінокага ідэалістычнага героя, сілы прыроды, здольнай узяць пад кантроль сітуацыю, каб прынесці новае адраджэнне або павысіць статус сваёй нацыі. Гэтую нацыяналістычную рыторыку доўга працягваў іншы ўплывовы дзеяч з імперыялістычнымі намерамі, Аляксандр Дугін, які падсілкоўваў пачуццё экспансіянізму як лёсу Расіі, які, што дзіўна, ахапіў значную частку Еўразіі. У пэўнай ступені здаецца верагодным, што Пуцін з маладосці прытрымліваўся гэтых перакананняў, таму яму здавалася натуральным змяшаць іх са сваімі ўласнымі, дастаткова, каб скінуць гісторыю да ўласнага ірэдэнтысцкага задуму і працягнуць вяртанне таго, што ён лічыў сваім.
Пуцін, які разважае пра гісторыю, улічвае калісьці прасторную і жорстка кантраляваную царскую Расію і яе пераемніка, Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (СССР), і бачыць цяперашні стан спраў у Расійскай Федэрацыі (РФ) пад пагрозай распаду. З моманту свайго ўтварэння ў другой палове XIIIстагоддзя было створана Маскоўскае княства з цэнтрам у Маскве, якое паступова дадало да сваіх уладанняў незалежныя гарады-дзяржавы Ноўгарад, Пскоў, Смаленск і Цвер, каб стаць тэрыторыяй, якая пазней стане Расіяй. Пры Іване III (1440-1505) яно атрымала прызнанне як магутны горад-дзяржава, а неўзабаве пасля гэтага няспынны экспансіянізм у рэшце рэшт пачаў у значнай ступені ахопліваць тэрыторыю сучаснай Украіны праз 200 гадоў. Імперскія намеры сталі неабходным элементам, які апраўдвае царскае аўтакратычнае кіраванне як сродак абароны ад уяўных ворагаў. Як адзначаецца ў кнізе Джэфры Хоскінга «Расія: народ і імперыя, 1552–1917» (выдавецтва Гарвардскага ўніверсітэта, 1997), быў запушчаны паўтаральны цыкл экспансіі, падпарадкавання з рэпрэсіямі і русіфікацыі, а затым далейшай экспансіі , што прывяло да заявы Кацярыны II: «У мяне няма іншага спосабу абараніць свае межы, акрамя як пашырыць іх».
Уяўнай знешняй пагрозай Пуціна , вядома ж, было НАТА, якое ён абвінавачваў у пасяганні на ўласныя межы Расіі, прэтэндуючы на тэрыторыю, над якой калісьці валодала сталінская Расія. Праблема з логікай Пуціна тут, акрамя таго, што НАТА застаецца абарончай арганізацыяй, сведчыць пра тое, што краіны імкнуліся да бяспекі ад пагрозы чарговай рэпрэсіўнай расійскай гегемоніі, якой кіруе эгаістычны і цэнтралізаваны аўтарытарны рэжым у Маскве. Падобна апраўданню імператрыцай Кацярынай пашырэння Расіі, Пуцін заявіў у 2016 годзе, што мяжа Расіі « нідзе не сканчаецца ». У сучасным сэнсе гэта азначала, што ён будзе абараняць правы этнічных рускіх, дзе б яны ні жылі. Гэтае сцвярджэнне нічым не адрознівалася па сваіх намерах ад таго, што заяўляў Адольф Гітлер перад уварваннем у Чэхаславакію, дзе нямецкая большасць акупавала яе Судэцкую вобласць . Паводле яго ўласных слоў, Пуцін апраўдаў сваё ўмяшанне ва ўсходнюю Украіну ў той час , а затым паўнамаштабнае ўварванне на гэтую тэрыторыю ў 2022 годзе.
Нягледзячы на тое, што, як ні дзіўна, цяперашні рэжым у Расіі не дасягнуў маштабаў распусты сталінскіх часоў, Пуцін, безумоўна, праяўляе пэўны ўзровень бязлітаснасці і амаральных паводзін, якія нагадваюць папярэдняга дыктатара. Галоўнае — што гэта будзе азначаць для Расіі і вайны , на якую Пуцін павінен заявіць. Кошт вайны працягвае расці. Напады на экспартную эканоміку Расіі са знішчэннем яе нафтаперапрацоўчых заводаў і сховішчаў павялічылі ўплыў глабальных санкцый. Вельмі рэальная пагроза захопу яе замежных актываў на карысць Украіны можа яшчэ больш пагоршыць здольнасць Расіі фінансаваць усю ваенную справу. Аналагічна, значныя страты вайскоўцаў прывялі да даволі адчайных метадаў іх замены шляхам вербоўкі злачынцаў, этнічных меншасцей у РФ і замежных баевікоў, многія з якіх дэзерціравалі ,проста адмовіліся ваяваць або, што больш верагодна, былі забітыя. Расія даўно вядомая сваёй здольнасцю вербаваць вялікую колькасць вайскоўцаў, але цяпер зрабіць гэта і ўтрымаць іх стала ўсё цяжэй. Цяпер яно вымушана стымуляваць рост заробкаў і выплат па смяротнасці , а таксама шукаць спосабы пераадолець паток дрэнных навін, якія вярнуліся з самога фронту. Наўрад ці можна было чакаць такой вострай бяды.
Аднак варта згадаць і больш важныя аспекты падтрымання ваенных намаганняў. Задоўга да ўварвання намаганні Пуціна былі сканцэнтраваны на забеспячэнні яго дыктатуры на доўгі тэрмін. Гэта магло адбыцца не толькі шляхам правядзення выбарчай фальсіфікацыі савецкіх часоў з яе «рытуалізаваным, перфарматыўным сцвярджэннем рэжыму», як назваў гэта Джэром Гілісан у артыкуле 1968 года ў American Political Science Review .Хутчэй, гаворка ідзе пра доўгатэрміновыя намаганні па мілітарызацыі расійскага грамадства, каб забяспечыць стан зацяжной вайны з мэтай вяртання страчанай імперыі Пуціна. З гэтай мэтай рэжым пачаў працэс індактрынацыі сваёй моладзі нацыяналістычнымі ідэаламі, прасоўваючы паняцці патрыятызму, праведнасці і гераізму ў абароне маці-Расіі, як гэта было зроблена падчас Вялікай Айчыннай вайны 80 гадоў таму. Сталінскі адбітак зноў пранікае ў сучаснасць.
Палітычныя рэпрэсіі ў Расіі значна ўзмацніліся пасля ўварвання ва Украіну ў лютым 2022 года з увядзеннем законаў, якія крыміналізуюць іншадумства, што прывяло да значнага павелічэння колькасці палітычных зняволеных, што нагадвае сталінскі прыгнёт. Незалежныя СМІ былі ліквідаваны, пакінуўшы дзяржаўныя крыніцы навін, якія асвятляюць ваенную прапаганду Расіі, нагадваюць грамадскасці пра яе мінулую імперскую доблесць, распальваюць патрыятычныя настроі і прапагандуюць непахібнасць Уладзіміра Пуціна. Такім жа чынам, гэта ўзвысіла статус раней асуджанага Сталіна да гераічнага ўзроўню, чалавека, які выратаваў радзіму ад нацысцкіх захопнікаў і, тым самым, нагадвае расіянам пра вялікую барацьбу Пуціна супраць нацызму ва Украіне, як бы смешна гэта ні гучала.

Культ Пуціна ўкараніўся ў сучасным расійскім грамадстве з акцэнтам на моцна прадузятае ўспрыманне расійскай выключнасці ў яе сістэме адукацыі. Апошняе ствараецца з гістарычнага пачуцця да імперыялістычнага мінулага, уяўнага ўласцівага містычнага духу і прыхільнасці да будучыні. Крыжацкі менталітэт укараняецца ў Крамлёўскім «Руху першых», моладзевай арганізацыі, заснаванай у 2022 годзе ў 100-годдзе стварэння яе папярэдніка, камсамола («Юных піянераў»), які быў вядомы ў Савецкай Расіі. Новая арганізацыя аб'яднала раней створаныя арганізацыі, сярод якіх «Юнармія» («Маладая армія») і Расійскі саюз школьнікаў, хоць яны засталіся ў пэўнай ступені разрозненымі. Праект налічвае амаль 5 мільёнаў і арганізаваны па ўсёй РФ.
Заяўлены парадак дня прадугледжвае некалькі адукацыйных шляхоў развіцця — міжнародныя адносіны, навука і тэхналогіі, культура і гісторыя, экалогія, ваеннае «валанцёрства». Спартыўныя спаборніцтвы, аднаўленне ваенных мемарыялаў, навучанне навыкам першай медыцынскай дапамогі дадаюць здароваму характару гэтай справы. Аднак спосаб яе правядзення прызначаны для таго, каб адрозніць яе ад меркаванага параўнальна дэгенератыўнага выхавання моладзі на Захадзе. Прапагандысцкія элементы з'яўляюцца ў відэароліках, якія прасоўваюцца рухам, падкрэсліваючы альтруізм Расіі і адмаўляючы такія ваенныя зверствы, як бамбардзіроўкі жылых будынкаў і разбурэнне школ і энергетычнай інфраструктуры ва Украіне. Па сваім знешнім выглядзе рух не адрозніваецца ад іншых моладзевых арганізацый, за выключэннем, магчыма, сваёй рыторыкі, якая, здаецца, прасоўвае ідэю аб тым, што святасць і дабрабыт Расіі павінны быць захаваны ад знешніх зламысных сіл. Гэта не адрозніваецца ад антызамежных настрояў, характэрных для камсамольскага руху ў сталінскія часы. Таму занепакоенасць тычыцца таго, ці з'яўляемся мы сведкамі эвалюцыі новага пакалення расійскай моладзі, арыентаванага на больш аднастайна ваяўнічую пазіцыю ў адносінах да Захаду. Падобная ідэалагічная апрацоўка мала чым адрозніваецца ад той, што назіралася ў паўваенных рухах мінулых фашысцкіх сістэм, у прыватнасці, у «Гітлерюгендзе». Ці сапраўды Пуцін выкарыстоўвае моладзевы рух у якасці зброі для свайго будучага выкарыстання на полі бою?
Пуцін моцна перажывае мінулае, якое паглынае яго нянавісцю да сучаснасці. Як ні дзіўна, яго любімыя мелодыі "Бітлз" - "Yesterday" і "Let it Be". Будучыня Пуціна залежыць ад пастаяннага канфлікту, які, на яго думку, забяспечыць яму неабходную бяспеку ў расійскім грамадстве. Будучыня Расіі, з іншага боку, залежыць ад яе народа, каб ён мог ацаніць, ці з'яўляецца пастаяннае становішча вайны з-за ўяўных крыўд вартай перспектывай для будучых пакаленняў. Ці будзе няведанне мінулага, якое падтрымлівалася пранікальнай дзяржаўнай прапагандай, пераважаць сярод большасці ў Расіі і кіраваць сваім лёсам, ці нацыя вырвецца з эгаістычнага аўтарытарнага кіравання і апынецца ў зусім іншым святле?
Аўтарскае права @Kost Elisevich, MD, PhD 2024. Усе правы абаронены. Любое незаконнае распаўсюджванне гэтага кантэнту прывядзе да неадкладнага судовага пазову.
Адна думка пра «Пуцін — анахранізм»
Каментарыі закрытыя.