Як можа быць відавочна для большасці разумных істот, Крым геаграфічна мяжуе з тэрыторыяй Украіны, настолькі, што амаль усе, акрамя расійскіх ультранацыяналістаў, зразумелі б няўмольную логіку сітуацыі, якую Пуцін вырашае ігнараваць. Крым жыццёва важны для інтарэсаў Расіі як ваенны цытадэль, які забяспечвае доступ да Міжземнага мора, і, у пэўнай ступені, усё яшчэ з'яўляецца ўлюбёным месцам адпачынку паблізу, якое расейцы вельмі хацелі б назваць сваім.
Верагодная прычына ўварвання Расіі ва Украіну, якую восем гадоў таму агучыў сенатар Джон Маккейн, зводзіцца да забеспячэння наземнага калідора праз усходнюю Украіну ў Крым, які Пуцін мог бы анексаваць такім жа чынам, як і незаконная анексія Крыма ў 2014 годзе. Гэты паўвостраў, які выступае ў Чорнае мора, мае вельмі заблытаную гісторыю, якая яшчэ больш азмрочваецца расійскай рыторыкай, якая спрабуе пераасэнсаваць яго гісторыю як частку ірэдэнтысцкага сцэнарыя.

Скаргі Уладзіміра Пуціна звязаныя з указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (СССР) ад 1954 года аб перадачы Крыма пад юрысдыкцыю Украінскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі (СССР). Гэтая падзея была прымеркавана да 300-годдзя Пераяслаўскага пагаднення 1654 года, ваенна-палітычнага саюза паміж Украінскай казацкай дзяржавай пад кіраўніцтвам Багдана Хмяльніцкага і царом Алексіем I. У абмен на аўтаномію і захаванне сваёй веры на спрэчнай тэрыторыі, абмежаванай Рэччу Паспалітай на захадзе і Асманскай імперыяй на поўдні, украінская казачая кавалерыя павінна была забяспечваць бяспеку ад пашырэння Асманскай імперыі і магла быць запатрабавана падтрымка ў адносінах з суседняй Рэччу Паспалітай.
Асаблівая небяспека ў той час існавала ў Крыме і яго сувязях з Асманскай імперыяй. Крымскія татары, рэшткі Залатой Арды манголаў, якія ўварваліся ва Украіну ў 13стагоддзі , дамінавалі на паўвостраве стагоддзямі. У 16стагоддзі Крымскае ханства аб'ядналася са сваімі ісламскімі сучаснікамі на поўдні — асманамі. Яны падтрымлівалі гандлёвыя адносіны і супрацоўнічалі ў ваенных набегах пераважна ў паўднёвых стэпах сучаснай Украіны.
На працягу наступных 150 гадоў, з ростам царскай Расіі, аслабленнем казацкай дзяржавы і заняпадам Рэчы Паспалітай, значная частка сучаснай тэрыторыі Украіны была захоплена Расійскай імперыяй. Да 1783 года, падчас праўлення Кацярыны II, Крымскае ханства было ўключана ў склад імперыі пасля канчатковай паразы асманаў і Кучук-Кайнарджынскага міру.
На працягу першай паловы XIX стагоддзя Расійская імперыя працягвала сваю тэрытарыяльную экспансію на захад і ўсход. Усведамляючы аслабленне Асманскай імперыі, цар Мікалай I паспрабаваў захапіць балканскія землі на паўднёвым усходзе, каб атрымаць свабодны доступ праз Баспорскі праліў да Міжземнага мора. У выніку ў Вялікабрытаніі, Францыі і Сардзініі-П'емонца ўзніклі эканамічныя праблемы з-за іх камерцыйных інтарэсаў на Блізкім Усходзе. Калі расійскія баявыя караблі атакавалі асманскія ваенна-марскія сілы ў порце Чорнага мора з запальным узбраеннем, падпалілі іх і забілі больш за 2000 ваенна-марскіх сіл, заходнія краіны прынялі меры, пачаўшы Крымскую вайну, якая працягвалася да 1856 года. Расія пацярпела поўнае паражэнне, страціўшы больш за 450 000 чалавек, яе Чарнаморскі флот быў знішчаны разам з яе галоўным крымскім ваенным портам Севастопалем. Парыжскі мірны дагавор, які рушыў услед, дэмілітарызаваў Чорнае мора, пакінуўшы паўднёвае ўзбярэжжа Расійскай імперыі цалкам уразлівым. Гісторык Шэпард Б. Клаф вызначыў празмерныя намаганні цара Мікалая ў яго імкненні кантраляваць Чорнае мора і за яго межамі, а таксама яго няправільную ацэнку рэакцыі Заходняй Еўропы як дзве асноўныя прычыны вайны і канчатковага прыніжэння Расіі.
Татары заставаліся большасцю насельніцтва Крыма да сярэдзіны 19стагоддзя . Дыскрымінацыйная палітыка ў адносінах да татараў існавала на працягу ўсяго часу дынастыі Раманавых і пачала адлюстроўвацца ў скарачэнні колькасці насельніцтва. Культурнае запалохванне з разбурэннем помнікаў і мячэцяў, прымусовым перасяленнем і гвалтам працягвалася і ў 20стагоддзі . Татарскае сялянства было закрепошчана пасля 1796 года і заставалася такім да 1861 года, калі прыгоннае права ў землеўладальнікаў было заменена эканамічным прыгонным правам. На працягу першых 100 гадоў пасля ўключэння Крыма ў склад Расійскай імперыі перапісы насельніцтва паказалі рэзкае падзенне татарскага прадстаўніцтва з 87,6% да 35,6% да пачатку 20стагоддзя . Паміж 1820 і 1860 гадамі ў Крым наўмысна ўводзіліся рускія, украінскія, нямецкія і іншыя каланісты, што прывяло да разрэджвання татарскага насельніцтва.
Першая сусветная вайна і Лютаўская рэвалюцыя 1917 года ў Расіі прынеслі раптоўныя змены ў лёс Крыма. Рэзкі зрух у палітычных абставінах дазволіў шэрагу татарскіх нацыяналістаў вярнуцца з эміграцыі і стварыць Крымска-татарскую нацыяналістычную партыю, якая патрабавала тэрытарыяльнай аўтаноміі. Затым быў сфарміраваны ўстаноўчы сход з уласным урадам. Украінскае кіраўніцтва ў той час падтрымлівала гэтую ідэю, але з кароткім прыходам да ўлады бальшавікоў імкненне да аўтаноміі было нядоўгім. Савецкі ўрад хутка замяніў апошні, але, у сваю чаргу, быў выцеснены прыходам нямецкіх войскаў, якія працягнулі выцясняць бальшавікоў. Параза Германіі ў 1918 годзе вярнула Крым пад кантроль Расіі ў той час, калі краіна была ўцягнутая ў грамадзянскую вайну. Вайна ў значнай ступені супрацьпаставіла бальшавіцкую Чырвоную Армію антысавецкай Белай Арміі, хоць, на самой справе, у яе ўмяшаліся і некалькі дадатковых разрозненых нацыянальных элементаў. Бліжэй да канца вайны Белая Армія адступіла ў Крым, дзе зрабіла свой апошні бой і была канчаткова разбітая ў кастрычніку 1920 года.
Пасля заканчэння грамадзянскай вайны Уладзімір Ленін сутыкнуўся з праблемай нацыянальнасці, якая ўзнікла ў выніку распаду Расійскай імперыі. Каб захаваць яе тэрытарыяльную цэласнасць, ён выступаў за саюз прызнаных нацыяналістычных рэспублік, кожная з якіх мела б сваю аўтаномію, але пад цэнтралізаванай уладай прадстаўнічага ўрада, які гарантаваў бы іх бяспеку і эканамічны дабрабыт. Ленін таксама разумеў неабходнасць прыдушыць даволі ўніверсальнае пачуццё перавагі рускіх над іншымі нацыянальнасцямі былой Расійскай імперыі, бо гэта не адпавядала новай ідэалогіі камуністычнага эгалітарызму, якую ён прапагандаваў. У выніку ў кастрычніку 1921 года Крымская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (АССР) стала неад'емнай часткай Расійскай Савецкай Федэратыўнай Сацыялістычнай Рэспублікі (РСФСР) разам з некалькімі іншымі ўтварэннямі, у тым ліку Украінскай ССР, якія фактычна кіраваліся з Масквы. Аднак расійскі шавінізм, настолькі глыбока ўкаранёны і ўкаранёны ў мінулым, захаваўся як рыса, якую цяжка стрымаць нават па сённяшні дзень.
Ленін памёр у 1924 годзе, і яго пераемнікам стаў Іосіф Сталін, які кіраваў Савецкім Саюзам да сваёй смерці ў 1953 годзе. Да канца 1920-х гадоў Сталін адмовіўся ад прэтэнзій на эгалітарны ідэал, увасоблены ў рэвалюцыі, і ўзяў на сябе ролю дыктатара рэжыму, які цяпер дзейнічаў як распаўсюджвальнік страху. Крымскія татары ў сярэдзіне 1920-х гадоў складалі толькі чвэрць насельніцтва паўвострава, бо прыбыццё новых рускіх павялічылася да 42,2% ад гэтага насельніцтва. Новая эканамічная палітыка Сталіна з яе прымусовай калектывізацыяй і рэквізіцыяй збожжа прывяла да шырокамаштабнага голаду ў 1931-32 гадах на большай частцы Украіны і ў Крыме, у выніку чаго толькі на паўвостраве загінула 100 000 чалавек. Тэрор Сталіна працягваўся арыштамі татарскіх палітычных дзеячаў, навукоўцаў, журналістаў і спецыялістаў, а затым іх расстрэлам або высылкай у аддаленыя раёны Саюза. Паводле перапісу насельніцтва 1939 года, крымскія татары складалі 19,4% насельніцтва, іх культура і мова былі маргіналізаваны, а іх ідэнтычнасць паглынутая далейшым прыходам рускіх. Пачалася этнічная чыстка з высялення татараў і шэрагу іншых меншасцей.
Нямецкае ўварванне ў Савецкі Саюз падчас Другой сусветнай вайны ўключала акупацыю Крыма, падчас якой было арыштавана і забіта 40 000 яўрэяў. Каля 3500 крымскіх татараў, якія выступалі супраць сталінскіх рэпрэсій і пераследу, далучыліся да нямецкіх войскаў, каб супрацьстаяць расіянам. Калі расійскія войскі вярнулі Крым у 1944 годзе, Сталін распачаў адказны культурны генацыд татараў, дэпартаваўшы амаль 240 000 чалавек, пераважна жанчын, дзяцей і старых, галоўным чынам ва Узбекскую ССР і іншыя краіны Цэнтральнай Азіі. На працягу першых 18 месяцаў вымушанай высылкі амаль палова памерла ад пераахаладжэння і нястачы, прычым 8000 чалавек памерлі падчас транспартавання. Перапіс насельніцтва 1979 года паказаў, што колькасць татар скарацілася да 5422 чалавек, што складае толькі 0,2% насельніцтва. Пасля 45-гадовай высылкі 260 000 татараў вярнуліся ў Крым падчас гарбачоўскай перабудовы ў канцы 1980-х гадоў. Ніякіх рэпарацый прапанавана не было. 80 000 хатніх гаспадарак і 360 000 акраў зямлі, якія раней былі закінутыя, цяпер апынуліся ва ўласнасці іншых асоб. Крымская АССР была скасавана ў 1945 годзе, і яна ўжо не была аўтаномнай дзяржавай, а стала вобласцю— яшчэ адным адміністрацыйным рэгіёнам у складзе РСФСР.
У 1991 годзе Украіна атрымала незалежнасць як суверэнная дзяржава, часткай якой цяпер быў Крым. Па выніках снежаньскага рэферэндуму 92% насельніцтва прагаласавалі «за», прычым 54% насельніцтва Крыма, якое да таго часу складалася з рускіх на 60%, прагаласавалі «за». Паміж перапісамі насельніцтва 1989 і 2014 гадоў працэнтная доля татараў у насельніцтве Крыма павялічылася з 1,6% да 12,6%. Украіна і Еўрапейскі Саюз па праве прызналі іх карэнным народам, у адрозненне ад расейцаў, якія лічылі іх «нацыянальнай меншасцю».
Перадача Крыма Украінскай ССР у 1954 годзе была абвешчана прызнаннем «вялікай братэрскай любові і даверу рускага народа да Украіны» і павінна была праілюстраваць марксісцка-ленінскі пралетарскі настрой на ўсеагульнае братэрства. Больш поўная карціна абставін таго часу сведчыць аб тым, што палітычная мэтазгоднасць магла адыграць больш значную ролю ў гэтым рашэнні, як адзначаецца ў эсэ Марка Крамера, дырэктара Праграмы даследаванняў халоднай вайны ў Гарвардскім універсітэце і старшага навуковага супрацоўніка Цэнтра расійскіх і еўразійскіх даследаванняў Дэвіса. Прыход Хрушчова да ўлады ў 1953-54 гадах не быў гладкім. Паслясталінская барацьба за ўладу з тагачасным прэм'ер-міністрам СССР Георгіем Маленкавым пагражала яго амбіцыям. Таму Хрушчоў імкнуўся заручыцца падтрымкай іншых эліт унутры партыі, у тым ліку Аляксея Кірычэнкі, першага сакратара Камуністычнай партыі Украіны і члена Прэзідыума Камуністычнай партыі Савецкага Саюза (КПСС). Перадача зямлі Крыма Украінскай ССР забяспечыла б неабходную палітычную падтрымку. Акрамя таго, гэты крок, відаць, палепшыў бы грамадскую думку ва Украіне адносна Расіі, бо расійская большасць у Крыме ўключылася б у склад выбаршчыкаў краіны.
Мала што можна сказаць пра далейшае палітычнае і эканамічнае развіццё Крыма на працягу астатняй савецкай эпохі, бо яго лёс быў звязаны з Украінскай ССР і, магчыма, яшчэ больш з астатняй часткай СССР. У 1991 годзе яму зноў быў нададзены аўтаномны статус, цяпер ужо ў складзе Украінскай ССР. Неўзабаве пасля распаду Савецкага Саюза віцэ-прэзідэнт Расіі Аляксандр Руцкай ужо ў 1992 годзе заклікаў да аддзялення Крыма ад Украіны. Плады этнічных чыстак Крыма і яго паступовай акупацыі расіянамі, галоўным чынам шляхам стварэння ваеннай прысутнасці, пачалі даваць вынік з абрання прарасійскага лідара сепаратыстаў Юрыя Мяшкова, які атрымаў больш за 70% галасоў на другім туры прэзідэнцкіх выбараў 1994 года. Рэферэндум зафіксаваў 80% падтрымкі большай аўтаноміі ад Украіны і падвойнага расійска-ўкраінскага грамадзянства. Аднак эканоміка Крыма зрушылася ў бок большай залежнасці ад Украіны ў гандлі, прычым 80% прамысловых тавараў прадавалася там. Расчараванне ў Мяшковым і палітычная барацьба ўнутры прарасійскай палітычнай фракцыі прывялі да краху кіраўніцтва. Нарэшце, у 1995 годзе ўкраінскі парламент адмяніў канстытуцыю Крыма, якая скасавала пасаду прэзідэнта. Як і варта было чакаць, сярод насельніцтва, якое ў 2014 годзе налічвала 2,3 мільёна чалавек, з якіх 68% складалі рускія, 16% украінцы і 13% татары, працягваліся пераважныя расійскія настроі.

Рэвалюцыя на Майдане 2014 года ва Украіне прывяла да звяржэння прарасійскага прэзідэнта Віктара Януковіча, які ўцёк у Расію ў пошуках абароны. За некалькі тыдняў, з канца лютага да пачатку сакавіка, несумненна, загадзя спланаваным чынам, расійскія войскі кантралявалі ўвесь Крым, і Вярхоўны савет Крыма галасаваннем абвясціў аб аб'яднанні з Расіяй. Рэферэндум, праведзены праз 10 дзён пасля аб'яўлення, прапанаваў варыянты альбо далучэння да Расіі, альбо вяртання да мінулага становішча ў якасці аўтаномнай неад'емнай часткі Украіны. Паведамлялася пра яўку ў 83%, з якіх 96,7% галасоў прагаласавалі за аб'яднанне з Расіяй, вынік, які здаваўся непраўдападобным, улічваючы, што амаль 30% насельніцтва складалі этнічныя ўкраінцы, татары і іншыя маргіналізаваныя меншасці. Не дзіўна, што ўцечка справаздачы Савета па правах чалавека Расіі паказала, што яўка насамрэч складала 30%, і толькі палова прагаласавала за далучэнне да Расіі. Больш за тое, сертыфікацыя прызнаным міжнародным органам не разглядалася, і таму падзея была ўспрынята большай часткай свету як падробка.
Аднак сумнеўны вынік не занепакоіў расійскае насельніцтва, якое, здавалася, з задавальненнем адважылася вярнуць тэрыторыю, якую яно ўспрымала як сваю, нягледзячы на сумніўнае мінулае, створанае самімі ж. Захаванне нацыянальных межаў і суверэнітэту належным чынам абраных дзяржаў, выкладзеных у Статуце ААН, Хельсінкскім акце, Алмаацінскім пагадненні, Будапешцкім мемарандуме і, у прыватнасці, Дамове аб сяброўстве, супрацоўніцтве і партнёрстве з Украінай, здавалася б дастатковай абаронай у цывілізаваным свеце ад такога відавочнага парушэння, якое ўчынена тут, але гэтыя пагадненні не прапаноўвалі нічога падобнага. Усё гэта цяпер паказала, што Расія — гэта нацыя, на давер якой нельга спадзявацца.
Доўгая гісторыя злоўжыванняў, учыненых у Крыме, якая дадалася да цяперашняй вайны, што ахапіла ўсю Украіну, асабліва яе ўсходні рэгіён, хутка скончыцца. Расійскія ваенныя страты ўзбраення і асабістага складу, якія працягваюць расці, цяжкасці з пастаўкамі і запаснымі часткамі, а таксама непазбежны эканамічны крах з-за санкцый і неабходнай канфіскацыі актываў не прадказваюць нічога добрага для такой ізаляванай краіны. Горш за тое, страта даверу сярод маладога пакалення, якое бачыць дэзінфармацыйную рыторыку і пакідае сваю краіну, каб аднавіць будучыню, у якой яны могуць свабодна выкарыстоўваць свой інтэлект у іншым месцы, паралізуе яго грамадства. У рэшце рэшт, лёс Крыма, якім бы ні быў яго дэмаграфічны склад, будзе залежаць ад таго, дзе ён бачыць сваю будучыню. Расія яшчэ не ўбачыла канца сваёй спіралі падзення і таксама будзе судзіцца за тэрор, які яна ж і выклікала.
Аўтарскае права @Kost Elisevich, MD, PhD 2022. Усе правы абаронены. Любое незаконнае капіраванне гэтага кантэнту прывядзе да неадкладнага судовага пазову.
Дзякуй за гістарычны погляд. Столькі я не ведаў, колькі я даведаўся!