Эвалюцыя культу Пуціна

Страх у аўтарытарным грамадстве мае пэўны тонкі магнетызм. Ён прымушае ўразлівых людзей даходзіць да стану, калі распаўсюджвальнік страху атрымлівае пашану ў абмен на самазахаванне. Быць звязаным з лідарам — значыць знайсці бяспеку і камфорт у сваіх жыццёвых абставінах. Больш за тое, імкнуцца да большай прыхільнасці лідара — значыць выкрыкваць сваю лаяльнасць вышэй за лаяльнасць іншых.

Мы пазнаёміліся з культам асобы— сродкам, з дапамогай якога ствараецца гераічны вобраз лідара, які выпраменьвае сілу, патрыятызм і ідэал нацыі. Гістарычна склалася, што сіла ў расійскай культуры разглядалася як здольнасць выклікаць страх. Такім быў культ Сталіна і культ, які дзейнічаў у цяперашнім расійскім рэжыме на працягу апошняга дзесяцігоддзя і больш. Ён уплывае на тых, хто асабліва блізкі да цэнтральнай улады, але часам пранізвае насельніцтва да такой ступені, што самыя абсурдныя заявы рэжыму ўспрымаюцца як дыктум і застаюцца без адказу. Паслухмяныя і залежныя дзяржаўныя СМІ ўдзельнічаюць у шарадзе дэзінфармацыі, нецярпімасці і адкрытай хлусні, якія спрабуюць умацаваць паняцце праведнасці ў недасканалым грамадстве.

Аўтарытарызм не з'яўляецца ўнікальнай рысай Расіі. Ён існаваў на працягу ўсяго часу, калі Расія ўмацоўвалася як царская дзяржава. Яго кульмінацыяй стала 300-гадовая дынастыя Раманавых, якая спыніла сваё праўленне пасля расстрэлу кіруючай сям'і бальшавікамі ў 1918 годзе. Расійская рэвалюцыя прынесла з сабой сацыяльныя эгалітарныя ідэалы, якія былі надзеяй новай нацыі. Перабудова гэтай новай нацыі пачалася пасля Грамадзянскай вайны ў Расіі (1917–1922), але хутка не дасягнула сваёй мэты. Расійская імперыя, якая папярэднічала рэвалюцыі, была пераўтворана ў Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (СССР) пад кіраўніцтвам Уладзіміра Леніна. Яго смерць ва ўзросце 53 гадоў у 1924 годзе забяспечыла ўступленне на пасаду лідэра Іосіфа Сталіна. Сталінскае праўленне, паводле слоў гісторыка Сяргея Екельчыка ў яго кнізе «Украіна: нараджэнне сучаснай нацыі», паклала канец «міфу пра рэвалюцыю» і «замацавала прывілеі новага класа начальнікаў, няўпэўненага і цынічнага пакалення хамелеонскіх чыноўнікаў, якія былі адданыя вярхоўнаму гаспадару ў Крамлі»

Вядома, што падчас рэвалюцыі і грамадзянскай вайны Сталін самастойна здзяйсняў зверствы (Robert Service. Stalin: A Biography. 2004. ISBN 978-0-330-41913-0; Simon Sebag Montefiore. Stalin: The Court of the Red Tsar, Knopf, 2004 ISBN 1-4000-4230-5), цяпер ён займаўся палітычна натхнёнымі судовымі пераследамі і пакараннем смерцю супернікаў, а таксама прамымі забойствамі. Жорсткасць Сталіна стала вядомай не толькі ўнутры яго рэжыму, але і ўсім, хто жыў у яго ўладаннях. З-за страху быў увекавечаны культ Сталіна. Яго генацыдны голад ва Украіне, Галадамор (1932–1933), быў выкліканы сельскагаспадарчай палітыкай, якая калектывізавала сельскагаспадарчыя землі, крыміналізавала землеўладальнікаў і, у прыватнасці, крала ўкраінскае збожжа для харчавання расійскіх гарадоў. Такім чынам, відавочныя поспехі савецкай эканомікі маглі быць прадэманстраваны заходнім журналістам, якія былі вымушаны жыць у гэтых гарадах. Гэта быў сталінскі спосаб тэрарызаваць непакорлівую нацыю, аслабляючы яе да пакоры.

Паводле самых сціплых ацэнак, у выніку трагедыі загінула больш за 5 мільёнаў украінцаў, а больш за 300 000 чалавек было дэпартавана ў аддаленыя раёны СССР. Нягледзячы на ​​тое, што Малкольм Магерыдж («Manchester Guardian») і Уільям Генры Чэмберлін («Christian Science Monitor») паведамлялі пра тое, што насамрэч адбывалася, расійскія адмаўленні зацямнілі гэтае пытанне на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў пасля гэтага. Толькі калі дух галоснасці або «адкрытасці» ў гады Гарбачова (1985–1991) дазволіў правесці належнае расследаванне, гісторыя была расказана ў поўным святле. Гэтаму таксама спрыялі слуханні ў камітэце Кангрэса ЗША ў 1986 годзе. Аналагічным чынам, навуковая праца Роберта Конквеста («Жніво смутку»), апублікаваная ў 1986 годзе, паклала канец расійскаму адмаўленню, выклаўшы падрабязнасці ўчыненых зверстваў.

1930-я гады яшчэ не скончыліся, як параноік Сталін распачаў сваю «Вялікую чыстку», або, лепш сказаць, «Вялікі тэрор» (1936–1938), падчас якой ён пазбавіўся ад сваіх рэальных або ўяўных апанентаў і ўсіх, хто лічыўся здольным падрываць яго ўладу. Увогуле гэта прывяло да гібелі мільёна і больш чалавек. Многія з гэтых зверстваў былі здзейснены ва Украіне супраць ваенных лідараў, інтэлектуалаў і палітычных дзеячаў. У Адэсе было выяўлена не менш за 29 масавых пахаванняў, дзе было ідэнтыфікавана больш за 8000 целаў. Яшчэ больш было выяўлена ў Вінніцы, дзе было выяўлена да 11 000 целаў.

Найбуйнейшае з масавых пахаванняў ва Украіне было знойдзена ў Быкаўні, раёне Кіева, дзе, паводле ацэнак, знойдзена больш за 100 000 целаў. Ахвярамі былі як тыя, хто паддаўся сталінскаму тэрору, так і мясцовыя вязні, якія былі расстраляныя без суда і пакараныя смерцю адступаючымі савецкімі войскамі падчас нацысцкага ўварвання ва Украіну ў 1941 годзе. Пазней саветы абвінавацілі гэтае злачынства ў дзейнасці нацыстаў і паставілі на помніку, узведзеным у якасці мемарыяла. Урадавая камісія, створаная ў снежні 1988 года Саветам Міністраў Украінскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі (ССР), эксгумавала вялікую колькасць гэтых ахвяр і атрымала паказанні больш за 200 відавочцаў. Яны пацвердзілі, што расстрэлы сапраўды былі здзейснены сталінскімі элементамі, у тым ліку тайнай паліцыяй рэжыму — НКВД. Надпіс на мемарыяле адносна вінаватых быў адпаведна прыпісаны НКВД. Да гэтай трагедыі трэба дадаць колькасць несправядліва асуджаных асоб і іх сем'яў, якіх дэпартавалі ў іншыя, больш суровыя рэгіёны Савецкага Саюза, каб яны дажылі там свае гады і ніколі не вярнуліся дадому.  

Непасрэдна перад пачаткам Другой сусветнай вайны Сталін далучыўся да нацысцкай Германіі, як гэта было ўзгоднена ў пакце Молатава-Рыбентропа аб ненападзе (1939 г.). Затым Расія прыняла ўдзел ва ўварванні ў суседнюю Польшчу, захапіўшы значную частку яе ўсходняй тэрыторыі неўзабаве пасля таго, як нацысты пачалі ўласнае ўварванне з захаду. Тут зверствы працягваліся серыяй масавых расстрэлаў, арганізаваных Саветамі, у 1940 годзе, 22 000 польскіх вайскоўцаў і вядомых членаў польскага грамадства, у тым ліку навукоўцаў, спецыялістаў і палітычных лідараў. Цяпер гэтыя падзеі разам называюцца Катынскім разнём. Расіяне адмаўлялі да лістапада 2010 года, калі іх Дзяржаўная дума нарэшце ўзяла на сябе адказнасць і апублікавала адпаведную заяву. Аднак у краіне пераважаюць дэзінфармацыя і распаўсюджванне старой савецкай хлусні, і суды захоўваюць маўчанне па гэтым пытанні.

Спадчына жорсткасці была зацямнена пераваротам, выкліканым нацысцкім уварваннем у СССР і наступнай жорсткай барацьбой. Савецкая прапаганда малявала гэта як Вялікую Айчынную вайну, якую ўзначальвалі рускія, і ў якой Сталін быў паказаны як вельмі патрэбны гераічны лідар новай эпохі. Аднак памяць пра тэрор 1930-х гадоў заставалася асабліва сярод тых, хто знаходзіўся ўнутры рэжыму, да самай смерці Сталіна ва ўзросце 74 гадоў у 1953 годзе. Мікіта Хрушчоў заняў пасаду першага сакратара Камуністычнай партыі і, нарэшце, асудзіў Сталіна за яго шматлікія злачынствы і «культ асобы», які ён усталяваў. Гэта адбылося ў выглядзе дакладу Хрушчова на 20-мз'ездзе Камуністычнай партыі Савецкага Саюза ў 1956 годзе. Да гэтага часу халодная вайна ўжо добра ўкаранілася і працягвалася да распаду СССР у 1991 годзе.

У наступных палітычных і эканамічных хваляваннях новы ўрад пад кіраўніцтвам Барыса Ельцына ў 1991 годзе сутыкнуўся з карупцыяй. Крымінальныя элементы ў расійскім грамадстве змяшаліся з пазбаўленымі грамадзянскіх правоў аператыўнікамі тайнай паліцыі, а таксама з вядомымі асобамі, звязанымі з цэнтральным кіраўніцтвам. Апошняе імкнулася атрымаць значную выгаду ад паспешнай прыватызацыі прамысловасці і фінансаў. Гэтыя абставіны працягвалі ўплываць на механізмы функцыянавання дзяржавы. Менавіта ў гэтым асяроддзі на палітычную сцэну выйшаў бязлікі чыноўнік па імені Уладзімір Пуцін, спачатку ў адміністрацыі Анатоля Сабчака, тагачаснага мэра Санкт-Пецярбурга. Затым ён трапіў у Крэмль у якасці сувязнога па грамадскасці ў Упраўленні справамі прэзідэнта, а пасля — у якасці намесніка кіраўніка апарата адміністрацыі прэзідэнта. Падрабязнасці ўзыходжання Пуціна выкладзены ў кнігах Крэйга Унгера « Дом Трампа», Машы Гесэн «Чалавек без твару», Філіпа Шорта «Пуцін», Фіёны Хіл і Кліфарда Гэдзі «Спадар Пуцін: аператыўнік у Крамлі (геапалітыка ў 21стагоддзі )» і Стывена Лі Майерса «Узыход і праўленне Уладзіміра Пуціна».

Менавіта калі Пуцін узяў пад кантроль нядаўна названую Федэральную службу бяспекі (ФСБ), пераемніцу КДБ, ён пачаў маніпуляваць падзеямі дня ў сваіх інтарэсах. Ён выкарыстаў даступныя яму рэсурсы для дзеянняў, якія ў канчатковым выніку паспрыялі яго ўзыходжанню на пасаду прэзідэнта, калі яна была перадана яму Ельцыным на мяжы тысячагоддзяў. Найбольш прыкметнымі з іх, здавалася, былі арганізаваныя выбухі ў жылых дамах, якія прывялі да абвінавачванняў у чачэнскім тэрарызме і, у сваю чаргу, апраўдалі ўварванне Пуціна ў Чачню ў 1999 годзе. Два з чатырох выбухаў былі звязаны з маскоўскімі жылымі дамамі, і ў агульнай складанасці загінула 300 чалавек. Гэтыя падзеі былі апісаны як у кнігах Юрыя Фельшчынскага і Аляксандра Літвіненкі «Падарваць Расію: сакрэтная змова з мэтай вяртання тэрору КДБ», так і ў кнізе Карэн Давішы «Клептакратыя Пуціна». Можна ўспомніць забойства Літвіненкі з выкарыстаннем радыеактыўнага палонію-210 у Англіі расійскімі агентамі неўзабаве пасля таго, як ён выкрыў сувязі Пуціна з крымінальным светам.

Чачэнская вайна (1999–2000) прадэманстравала Расіі рашучасць Пуціна пераадолець тое, што ўспрымалася як адчувальная пагроза самой Расіі, і дазволіла ўзняцца асобе, якая на момант яго ўзыходжання на пасаду прэзідэнта была фактычна невядомай краіне. Праз працэс асіміляцыі ФСБ у дзяржаўную сістэму, ужо карумпаваную крымінальнымі элементамі, Пуцін спрыяў стварэнню ўласнага класа залежных алігархаў, якіх ён узбагачаў праз працяглы працэс прыватызацыі. Цяпер кантроль над значнай часткай расійскай эканомікі, акрамя ўласнай бяспекі Пуціна, быў цэнтралізаваны. Усё павінна было быць пастаўлена ў залежнасць ад яго, як гэта было пры Сталіне.

Аднак прыкметным адрозненнем стала падтрымка Пуціным адраджэння Рускай праваслаўнай царквы (РПЦ) як фактару расійскага жыцця. Калісьці савецкі рэжым адкінуў РПЦ як неістотную для жыцця расійскага народа, але яна была адноўлена як фундаментальны аспект гісторыі Расіі і пачуцця нацыяналізму. Але быў і нечаканы паварот. Замест таго, каб аднавіць сваю ролю ў прасоўванні хрысціянскай веры ў падтрымку сваіх ідэалаў, РПЦ дазволіла сабе стаць палітычным інструментам, які падтрымлівае найгоршыя злачынствы рэжыму Пуціна, і стаць яшчэ адной яго залежнай асобай. Спалучэнне глыбока ўкаранёнай веры, пачуцця нацыяналізму і лёсу разам са стварэннем моцнага і баязлівага лідара ў асобе Пуціна стварыла яшчэ адзін культ асобы, убудаваны ў расійскі дух. Ваяўнічая рыторыка падсілкоўвае гэты наратыў. Нягледзячы на ​​тое, наколькі памылковым быў лёс, здаецца, што важны намер.

Адным з найбольш яскравых прыкладаў маштабу рыторыкі, якая падтрымлівае мову культызму, з'яўляецца нядаўняя прапаганда сатанізму Дзмітрыем Мядзведзевым, цяперашнім намеснікам старшыні Савета бяспекі Расіі і былым прэзідэнтам Расіі (2008–2012). У нядаўняй прамовеён згадвае пра «вар'ятаў-нацысцкіх наркаманаў» ва Украіне і неабходнасць «спыніць вярхоўнага кіраўніка пекла», маючы на ​​ўвазе, магчыма, ролю Злучаных Штатаў разам з іх заходнімі саюзнікамі ў падтрымцы Украіны. Простымі словамі, гэта бітва дабра супраць зла, і акцэнт робіцца на тым, што рэжым Пуціна з'яўляецца адзіным пастаўшчыком праўды, а ўсё астатняе — «заблытаная хлусня».

Тут ужо не зусім зразумелая заўвага Вальтэра пра тое, што «тыя, хто можа прымусіць вас паверыць у абсурд, могуць прымусіць вас здзяйсняць зверствы». Здаецца, што нацыю можна прымусіць здзяйсняць зверствы, калі яна стане адданай культу, а яна стане адданай культу, калі паверыць у абсурд.

Серыя забойстваў, накіраваных супраць палітычных канкурэнтаў, журналістаў, актывістаў, дзяржаўных чыноўнікаў і алігархаў, якія сумняваліся ў легітымнасці Пуціна або яго рэжыму, не змагла прымусіць апазіцыю замоўкнуць. Аднак, у той жа меры Пуціну ўдалося стварыць і падтрымліваць аўтарытарны рэжым, заснаваны на страху, які працягвае дамінаваць у расійскім грамадстве з наратывам, які ўвасабляе пачуццё нацыянальнага лёсу, нягледзячы на ​​яго відавочныя злачынныя недахопы. Такім чынам, параноідны лідар зноў стварыў культ, які імкнецца увекавечыць уяўленне аб тым, што толькі гэта забяспечыць будучыню краіны, але нішто не можа быць далей ад праўды.

Аўтарскае права @Kost Elisevich, MD, PhD 2022. Усе правы абаронены. Любое незаконнае капіраванне гэтага кантэнту прывядзе да неадкладнага судовага пазову.


2 меркаванні наконт «Эвалюцыя культу Пуціна»

Каментарыі закрытыя.