Гістарычнае паходжанне Украіны супраць зручнай казкі Пуціна

Цяперашні канфлікт з Украінай, выкліканы ваяўнічасцю Расіі, выклікаў неабходнасць перагляду ўяўлення пра тое, што, у светапоглядзе Пуціна, два народы насамрэч з'яўляюцца «адзіным цэлым». Гэта не так. У ліпені 2021 года, за сем месяцаў да свайго ўварвання ва Украіну ў лютым 2022 года, Пуцін прадставіў сваю версію гісторыі Расіі, у якую ён аб'яднаў раннюю гісторыю Украіны. Цяпер зразумела, што яго эсэ павінна было даць гістарычнае абгрунтаванне, якім бы пакутлівым яно ні было, і служыць прэамбулай да яго ўварвання ў суседнюю суверэнную дзяржаву. У ім ён сцвярджаў пра агульнае паходжанне ад скандынаўскай інтэрвенцыі ў рэгіёне ў раннім Сярэднявеччы. Гэта нязручны погляд на гістарычны факт, абмежаваны яго апорай на заваёвы і гегемонную ўладу, а не абавязкова больш глыбокае разуменне ўсталяваных этналінгвістычных і культурных тэндэнцый і фактараў, характэрных для гэтых розных рэгіёнаў. Наратыў Пуціна яшчэ больш заблытваецца яго наступнымі сцвярджэннямі, што папярэднія палітычна-транзакцыйныя пагадненні паўплывалі на волю такой нацыі, як Украіна, дамагчыся ўласнай незалежнасці.

Гісторыя двух народаў, як відаць, з'яўляецца добрым прыкладам таго, як апавяданне належыць пераможцу. Гэта гісторыя, якая расказвалася з выразна расійскай гістарычнай перспектывы, упершыню закладзенай у 19 стагоддзі гісторыкамі часоў дынастыі Раманавых, калі пытаннем сацыяльнага статусу дваранства было абвяшчаць паходжанне ад першакрыніцы, якая засталася стагоддзямі раней. Рускія пісьменнікі, ад Карамзіна, Пагодзіна, Салаўёва да Ключэўскага, прытрымліваліся аднаго і таго ж наратыву: дамінуючая горад-дзяржава, Кіеўская Русь IX- XIII стагоддзяў , з цэнтрам на берагах Дняпра ў сучаснай Украіне, была захоплена манголамі ў сярэдзіне XIII стагоддзя і стала бяссільнай. Затым адбылося зрушэнне цэнтра палітычнай і рэлігійнай актыўнасці, якое прыпісвалася славянскім народам у рэгіёне, на поўнач, дзе ў рэшце рэшт узнік іншы горад-дзяржава, з якога ў рэшце рэшт узнікла Расія як нацыя.

Пуцін абгрунтоўвае гэта тым, што варагі, або вікінгі, як мы іх ведаем на Захадзе, пасяліліся і ўзялі пад кантроль устояныя фінскія і славянскія плямёны на поўначы з цэнтрам у Ноўгарадзе. Фактычна, гэта адбылося па запрашэнні гэтых жа плямёнаў, якія імкнуліся дасягнуць большай бяспекі праз арганізацыю і развіццё цэнтралізаванага мясцовага горада-дзяржавы, з дапамогай якога яны спадзяваліся пераадолець пастаянныя канфлікты паміж сабой. Такім чынам была ўстаноўлена дынастыя Рурыкаў, якая стварыла тэрыторыю, кантраляваную вікінгамі, на поўначы. 

Вікінгі, імкнучыся да багацця і тэрытарыяльных пераваг, імкнуліся пракласці шлях на поўдзень у Візантыйскую імперыю, дзе быў значна большы прыз. Пры гэтым шлях быў створаны ўздоўж ракі Дняпро, на ўсходнім беразе якой ужо знаходзіўся ўмацаваны горад. Зразумеўшы, што гэта палепшаная аглядная пляцоўка, вікінгі пасяліліся тут і ў рэшце рэшт узялі пад кантроль суседнюю тэрыторыю, падпарадкаваўшы навакольнае плямённае насельніцтва. Такім чынам яны стварылі тое, што пазней будзе прызнана Кіеўскай Руссю, і перанеслі цэнтр сваіх аперацый з Ноўгарада ў Кіеў.

На працягу некалькіх пакаленняў мясцовыя кіраўнікі імкнуліся палепшыць свае поспехі з Візантыяй — альбо ў ваенным плане, альбо праз камерцыйныя пагадненні. Гэта дасягалася на мясцовым узроўні праз гандаль з грэчаскімі, а пазней рымскімі паселішчамі, заснаванымі ўздоўж паўночнага ўзбярэжжа Чорнага мора і Крыма, альбо, больш непасрэдна, з самой Візантыяй. Пуцін сцвярджае, што Кіеўская Русь была проста вытворным вынікам стварэння Наўгародка першапачаткова на поўначы праз умяшанне вікінгаў, не ўлічваючы цалкам асобнае і больш фундаментальнае паходжанне і развіццё іншага народа.

Такім чынам, вернемся назад. Паводле археалагічных звестак, сведчанні пра паселішча на тэрыторыі сучаснай Украіны адносяцца да ранняга жалезнага веку. Яе гісторыя адзначана паслядоўнымі ўварваннямі або міграцыямі цэнтральнаазіяцкіх і персідскіх качавых плямёнаў, германскіх народаў, остготаў і іншых народаў з цэнтральнай і паўднёва-ўсходняй Еўропы. Тыя, хто вырашыў засяліць гэтыя ўрадлівыя землі, заснавалі паселішчы паўсюль. Працяглыя ўварванні з усходу былі забяспечаны адносна роўнай раўнінай Прыкаспійскай западзіны, якая забяспечвала калідор праходу на поўдзень ад Уральскіх гор непасрэдна ў сучасную Украіну. Да IXстагоддзя гандлёвыя шляхі, створаныя вікінгамі ў напрамку поўнач-поўдзень і суседнім Хазарскім каганатам на ўсходзе ў напрамку ўсход-захад, зрабілі Кіеў магутнай воссю гандлю ў рэгіёне.

З этналінгвістычнага пункту гледжання, лічыцца, што славянскія народы сучаснай Усходняй Еўропы зарадзіліся на шырокай тэрыторыі на поўдзень ад Расіі, якая распасціралася ад паўднёва-цэнтральнай Польшчы праз паўднёва-заходнюю Беларусь да заходняй і паўночна-цэнтральнай Украіны, сканцэнтраванай пераважна на тэрыторыі сучаснай Украіны. Да 500 г. да н.э. славяне ўпершыню пачалі міграваць з гэтага ядра на поўдзень, набліжаючыся да стэпаў і прыбярэжных раёнаў Чорнага мора на тэрыторыі сучаснай Украіны. Тут гандаль вёўся з грэчаскімі, а пазней і рымскімі паселішчамі. У стэпах на поўнач ад прыбярэжных зямель яны асіміляваліся сярод скіфаў, цэнтральнаазіяцкага воінскага народа, які пасяліўся ў гэтым раёне (750–250 гг. да н.э.), а пазней — з аланскімі плямёнамі (250 г. да н.э. — 250 гг. н.э.), асабліва з антамі персідскага паходжання. Кіеў стаў адной з найважнейшых горных крэпасцей, з якой ужо быў наладжаны гандаль з Візантыяй. Значная частка гэтай дзейнасці адбывалася паступова паміж IIIі VIIстагоддзямі , задоўга да прыбыцця вікінгаў. 

Пашырэнне на поўнач з таго ж славянскага ядра на тэрыторыю сучаснай Расіі прывяло да сустрэчы з пераважна фінскімі плямёнамі, дзе племянны канфлікт у рэшце рэшт прывёў да вышэйзгаданага запрашэння вікінгаў, якія павінны былі забяспечыць арганізацыю і стабільнасць паўночнаму рэгіёну. Сама Украіна стала не меншай сумессю розных народаў, якія ўтваралі асобную ідэнтычнасць шматэтнічнага паходжання. Гэта было прамым вынікам мясцовай геаграфіі, якая спрыяла міграцыі ўсходніх качавых груп з Цэнтральнай Азіі, каланізацыі грэкамі і рымлянамі паўночнага ўзбярэжжа Чорнага і Азоўскага мораў, а таксама прыбыццю з захаду пасяленцаў і гандляроў германскага і паўднёва-ўсходнееўрапейскага паходжання. Вікінгі, якія пасяліліся ў сваёй новай сталіцы Кіеве, асіміляваліся са сваімі пераважна славянскімі сужыцелямі, каб стварыць новае грамадства, якое ў канчатковым выніку заваявала гегемонію над усёй тэрыторыяй рассялення ад Балтыйскага да Чорнага мора.

Пранікненне качавых народаў з усходу працягвалася праз рэгіён, які ў асноўным належаў сучаснай Украіне, як да, так і ў гэты перыяд, які доўжыўся з канца IXда XIIIстагоддзя . Міжусобныя войны яшчэ больш аслабілі дзяржаву і да часу мангольскага нашэсця пад кіраўніцтвам хана Батыя ў 1237 годзе і канчатковага нападу на Кіеў у 1240 годзе прывялі да яе захопу. Аднак гэта не прывяло да яе ліквідацыі як цэнтралізаванай улады, але яна стала абавязанай падпарадкавацца мангольскаму панавання. Тэрыторыя на поўначы з цэнтрам у Ноўгарадзе перамясціла свае гандлёвыя сувязі ў Балтыйскі рэгіён і выйшла з-пад кантролю Кіеўскай Русі, каб стаць асобнай адзінкай, дзе яна будзе квітнець з XIVстагоддзя і дасць пачатак Расійскай імперыі з цэнтрам у рэшце рэшт у Маскве. 

Кіеўская Русь цяпер была зведзена да мясцовага княства, але ёй усё яшчэ кіравалі мясцовыя правадыры, якія сталі васаламі пад мангольскім панаваннем. Іншыя суседнія княствы старой Кіеўскай Русі на поўначы і захадзе былі створаны ў адпаведнасці з новым парадкам. Натуральна адбыўся зрух мясцовай базы ўлады на захад, ад больш распаўсюджанага мангольскага ўплыву, і яго цэнтр быў сканцэнтраваны ў княствах Галіцыі і Валыні на тэрыторыі сучаснай заходняй Украіны. Абодва былі аб'яднаны ў адзіную дзяржаву ў пачатку 13стагоддзя , але да сярэдзіны 14 стагоддзя былі падзеленыі паглынуты ўзрастаючымі каралеўствамі Польшчы і Літвы, калі сама Мангольская імперыя пачала адступаць.

У XIVстагоддзі быў створаны магутны саюз Польшчы і Літвы — Рэч Паспалітая, якая ахапіла амаль усю тэрыторыю сучаснай Украіны да канца XVIстагоддзя . Ужо некаторы час было вядома, што тутэйшыя землі добра развіты ў сельскагаспадарчым плане і ўтрымліваюць шмат іншых рэсурсаў, якія будуць вельмі прыбытковымі для кіруючага класа. Цяпер у самой Украіне адбываліся падзеі, якія змянілі яе самаразуменне і, сапраўды, тое, як яе нацыянальны дух будзе працягвацца да нашых дзён. 

Рэшткамі мангольскай «Залатой Арды», татары, заставаліся ў асноўным паселішча ў Крыме і прыбярэжных раёнах Чорнага і Азоўскага мораў. На працягу 15стагоддзя яны наладзілі адносіны са сваімі ісламскімі сучаснікамі на поўдні, асманамі. Асманы захапілі Канстанцінопаль у 1453 годзе і цяпер імкнуліся захапіць тэрыторыю Украіны і астатняй Усходняй і Цэнтральнай Еўропы. Татары аказвалі ваенную дапамогу, а таксама выступалі ў якасці гандлёвых пасярэднікаў па сельскагаспадарчых таварах і пастаўках рабоў, захопленых у стэпах. У адказ на такія пагрозы мясцовыя жыхары гарадоў і навакольных сельскіх раёнаў Украіны пачалі арганізоўвацца спачатку ў невялікія атрады для абарончых, а пазней наступальных мэт, каб супрацьстаяць татарскім нашэсцям. 

Гэтыя казакі, як іх называлі, паступова арганізоўваліся ў канцы XVі XVIстагоддзяў у значна большыя і грозныя кавалерыйскія атрады па ўсіх стэпах і, асабліва, уздоўж ніжняга цячэння Дняпра. Часам яны паступалі на службу да літоўскіх і польскіх памежных чыноўнікаў для абароны гарадоў і зямельных уладанняў, а таксама праводзілі ваенныя аперацыі па ўласнай ініцыятыве. Акрамя мясцовых і больш аддаленых украінскіх сялян і гараджан, якія прыйшлі далучыцца да казакоў, у іх шэрагі ўвайшлі і іншыя людзі з Усходняй Еўропы, а таксама туркі, татары і яўрэі, прыцягнутыя вольным існаваннем гэтага воінскага класа. Іх арганізацыя пераймала дэмакратычныя прынцыпы свабоды слова, выбарнага кіраўніцтва і моцнага пачуцця самавызначэння.

Быў абвешчаны вярхоўны правадыр — гетман, а рашэнні адносна ваеннай палітыкі і саюзаў прымаліся шляхам абмеркаванняў як афіцэрамі, так і ніжэйшымі чынамі. Яны ўдзельнічалі ў ваенных кампаніях супраць татараў і турак на поўдні, палякаў на захадзе і рускіх на поўначы і былі вядомыя сваёй верхавой яздой і адвагай у баях. Іх ідэалы свабодалюбных, раўнапраўных воінаў стэпу сталі легендай, якая будзе адлюстравана ў творах паэтаў і драматургаў 19стагоддзя . Гэта пачуццё захавалася і да нашых дзён у барацьбе супраць замежнага ўплыву за тыя ж свабоды.

Асабліва магутны гетман Багдан Хмяльніцкі быў абраны на пасаду ў 1648 годзе і спачатку аказаў ваенную дапамогу Польшчы супраць асманаў. Узамен ён імкнуўся палепшыць статус казакоў ва Украіне ў складзе Рэчы Паспалітай, забяспечыць амністыю за папярэднія канфлікты з Польшчай і дазволіць аднаўленне іх хрысціянскай праваслаўнай веры на іх тэрыторыі. Аднак пагадненне аказалася складаным і зацяжным, што прывяло да далейшых канфліктаў і, у рэшце рэшт, да заявы Хмяльніцкага аб вызваленні Украіны ад улады Рэчы Паспалітай, асабліва Польшчы, якая ўсё больш спрыяла назапашванню ўкраінскіх зямельных багаццяў сваёй кіруючай элітай. Працяглы тупік прымусіў Хмяльніцкага разгледзець саюз з асманамі, але, калі гэта не атрымалася, ён звярнуўся да Маскоўскага княства, якое зарэкамендавала сябе як самае магутнае з паўночных княстваў. 

Да сярэдзіны XVстагоддзя царкоўныя кніжнікі ў Масковіі ўжо пачалі складаць новыя тэксты, у якіх прапагандаваліся сцвярджэнні маскоўскіх князёў, што яны цяпер з'яўляюцца законнымі нашчадкамі старой дынастыі Рурыкаў і спадчыннікамі кіеўскай улады з гегемоніяй над усёй папярэдняй тэрыторыяй Кіеўскай Русі. Аднак кіраванне цара Івана IV («Грознага»; 1547-84) прывяло да працягу канфлікту з Літвой і Польшчай на захадзе, унутраных хваляванняў і адсутнасці пераемнасці пасля таго, як цар забіў свайго старэйшага сына. Гэта прывяло Масковію да «Смутнага часу» (1584–1613) пасля яго смерці. Вайна з Рэччу Паспалітай, у сваю чаргу, прывяла да замежнай акупацыі і ўнутраных канфліктаў, якія працягваліся тры дзесяцігоддзі і скончыліся ў 1613 годзе абраннем Міхаіла Раманава царом і ўсталяваннем дынастыі Раманавых. 

Дынастыя праіснавала 300 гадоў і скончылася забойствам цара Мікалая II і яго сям'і рукамі бальшавікоў у 1917 годзе. Цар Аляксей (1645–1676), пераемнік цара Міхаіла Раманава, працягнуў аднаўленне парадку і пачаў працэс цэнтралізацыі ўлады, імкнучыся да тэрытарыяльных набыткаў у межах былой Кіеўскай Русі. З гэтай мэтай перамовы з Хмяльніцкім прывялі да Пераяслаўскага пагаднення 1654 года, згодна з якім казакі былі прыпісаны цару ў абмен на самакіраванне, саслоўныя і маёмасныя правы, а таксама на дамоўленасць аб тым, што казакі будуць працягваць весці дыпламатычныя перамовы з замежнымі землямі.

Даўняе жаданне казакоў мець аўтаномію як дзяржавы ў канчатковым выніку супярэчыла жаданню Масковіі ўмацаваць кантроль праз цэнтралізаваную ўладу. У сваіх намаганнях стварыць аўтаномную казацкую ўласнасць ва Украіне і ліквідаваць польскі ўплыў, Хмяльніцкі шукаў саюзаў з пратэстанцкімі краінамі, уцягваючы ў справу Швецыю, Брандэнбург і Трансільванію. Гэты падыход абурыў маскоўцаў, якія цяпер пачалі падрываць уладу Хмяльніцкага. Менавіта тут, у 1657 годзе, Хмяльніцкі памёр. Яго пераемнік аднавіў сувязі з Рэччу Паспалітай з планам увесці Украіну ў склад Рэчы Паспалітай у рамках Гадзяцкай уніі. Спроба правалілася, але сведчыць пра нявызначанасць саюзных адносін у той час, калі такія дзяржавы, як Польшча і Масковія, заставаліся занепакоенымі кіраваннем тэрыторыяй па-за межамі сваёй больш цэнтралізаванай улады.

Перадапошні раздзел у гісторыі адносін паміж казакамі Украіны і Масковіі звязаны з канфліктам апошняй са Швецыяй і кантролем над Балтыйскім морам, у той час як яна ўсё яшчэ змагалася з Асманскай імперыяй на поўдні. Казацкім гетманам у той час быў Іван Мазепа, які займаў гэтую пасаду з 1687 па 1709 год. Расійскі цар Пётр I (1682–1725) заключыў саюз з Мазепай, каб дапамагчы падпарадкаваць татараў і турак уздоўж Чорнага і Азоўскага мораў. У рэшце рэшт гэта забяспечыла яму доступ Расіі да Чорнага мора. Аднак яго праблемы ўзмацніліся на поўначы, калі Карл XII, кароль Швецыі, разбіў войскі Масковіі і Даніі ў 1700 годзе і рушыў на поўдзень, каб падпарадкаваць Польшчу. Затым цар заклікаў Мазепу выпусціць сваіх казакоў на землі Украіны, якія знаходзіліся пад кантролем Польшчы, каб пагражаць шведскаму ўтрыманню гэтай тэрыторыі. 

Пасля вяртання зямлі чакалася, што Мазепа перадасць яе саюзніку цара, каралю Аўгусту Саксонскаму. Аднак да гэтага часу маскоўскія злоўжыванні ўкраінскім насельніцтвам прывялі да значнага незадаволенасці сярод насельніцтва. Страты сярод казакоў падчас ваенных баёў на карысць цара прыкметна ўзраслі, і яшчэ больш узмацнілася абурэнне з-за іх вярбоўкі ў склад працоўнай сілы для будаўніцтва новага горада Санкт-Пецярбург, дзе сотні людзей паміралі ад хвароб у балоцістай мясцовасці. Гэтыя фактары, а таксама адмова цара прыйсці на дапамогу Мазепе, калі самім казакам пагражала польскае адраджэнне, прывялі да рашэння перайсці на бок шведаў, абяцаючы забяспечыць незалежную казацкую Украіну. 

Аднак іх параза ў Палтаўскай бітве 1709 года паклала канец любым далейшым спробам стварыць незалежную Украіну аж да пачатку 20стагоддзя . Наступныя два стагоддзі ў складзе Расійскай імперыі сталі сведкамі наўмыснага знішчэння ўкраінскай мовы і прымусовага пераходу на выкарыстанне рускай мовы ва ўсіх адміністрацыйных, культурных і адукацыйных сферах. Самі рускія перасяліліся ў гарадскія цэнтры Украіны, дзе яны сталі дамінуючым этнічным элементам, навязваючы змены, якія прасоўвалі той жа расійскі парадак дня.

Безумоўна, гісторыя Украіны, якая бярэ свой пачатак у першым тысячагоддзі да нашай эры, была няпростай, адзначанай паўторнымі ўварваннямі і працяглым панаваннем суседніх дзяржаў. Нягледзячы на ​​ўсё гэта, краіна здолела вярнуцца да сваёй уласнасці пасля распаду Савецкага Саюза і распачаць барацьбу за дэмакратычнае кіраванне. Яе гісторыя адрозніваецца ад гісторыі Расіі, нягледзячы на ​​нядаўнія заявы аб адваротным. У рэшце рэшт, тэрытарыяльнае набыццё шляхам заваявання або ўказа не апраўдвае асіміляцыю гісторыі набытай тэрыторыі ў свой уласны нацыянальны наратыў.

Аўтарскае права @Kost Elisevich, MD, PhD 2022. Усе правы абаронены. Любое незаконнае капіраванне гэтага кантэнту прывядзе да неадкладнага судовага пазову.


Адна думка пра «Гістарычнае паходжанне Украіны супраць зручнай казкі Пуціна»

Каментарыі закрытыя.